Antoni Tronina, Księga Jubileuszy czyli Mała Genesis. Przekład i opracowanie, Kraków–Mogilany: The Enigma Press 2018

O czym jest tekst

Tekst jest recenzją naukową wydania „Księga Jubileuszy czyli Mała Genesis. Przekład i opracowanie” autorstwa ks. prof. Antoniego Troniny, opublikowanego w serii „Apokryfy Starego Testamentu”. Autor przedstawia sylwetkę Troniny jako wybitnego biblisty, orientalisty i znawcy apokryfów, a następnie omawia strukturę książki: obszerne Wprowadzenie (trzy rozdziały), sam przekład Księgi Jubileuszy z komentarzem oraz synopsę fragmentów hebrajskich, greckich, łacińskich i syryjskich. Recenzja streszcza główne tezy Wprowadzenia, sposób pracy nad tekstem i ocenę wartości tego wydania dla badań nad judaizmem okresu Drugiej Świątyni.​

Czego można się dowiedzieć

Po pierwsze, recenzja syntetycznie wprowadza w świat Księgi Jubileuszy: wyjaśnia, że jest to parafraza Księgi Rodzaju (z początkiem Księgi Wyjścia), wzbogacona motywami apokryficznymi znanymi m.in. z Księgi Henocha, powstała w środowisku palestyńskim około połowy II w. przed Chrystusem, gdy kanon Biblii Izraela nie był jeszcze ustalony. Autor przypomina, że oryginalnym językiem był najprawdopodobniej hebrajski, zachowany fragmentarycznie w kilkunastu rękopisach z Qumran, natomiast pełny tekst przetrwał w przekładzie etiopskim, z którego Tronina dokonał tłumaczenia. Czytelnik dowiaduje się także o innych wersjach językowych (grecka pośrednia, fragmenty łacińskie i syryjskie) oraz o tym, że książka zawiera synopsę wszystkich tych świadectw tekstu.​

Po drugie, recenzja omawia treść i tezy trzech części Wprowadzenia Troniny. W części „Kwestie literackie” autor przedstawia rękopisy, wydania krytyczne, analizę datacji, gatunku i celu powstania księgi oraz wysuwa – na podstawie podobieństw do tekstów qumrańskich – hipotezę, że autor Jub należał do gminy esseńskiej lub do jej poprzednika w łonie judaizmu. Analizuje także wpływ Jub na późniejszą literaturę żydowską i chrześcijańską, zaznaczając, że choć istnieją liczne paralele z Nowym Testamentem, nie ma dowodu na bezpośrednie korzystanie autorów NT z tej księgi.​

Drugi rozdział Wprowadzenia – „Przegląd treści” – jest zwięzłym komentarzem do apokryfu, który uwydatnia podobieństwa i różnice wobec Rdz–Wj: Jub zaczyna się objawieniem na Synaju, gdzie anioł czyta Mojżeszowi treść z „niebiańskich tablic”, a Mojżesz zapisuje ją mechanicznie, co tworzy swoistą teologię objawienia. Tronina pokazuje, jak autor Jub łączy dwa biblijne opisy stworzenia w jeden, zmienia kolejność stworzeń, wprowadza aniołów już w pierwszym dniu, a pomija stwierdzenie o „obrazie i podobieństwie Bożym”. Recenzja wskazuje także na charakterystyczne zabiegi: dopisywanie w opowieściach z Rdz precedensów prawa znanego z Wj–Kpł–Lb, upiększanie postaci patriarchów (np. dodanie scen pobożności Abrahama, pomijanie kłopotliwych epizodów jak kłamstwo w Egipcie czy Gerarze), a także przypisywanie im praktyk świątecznych, które biblijnie pojawiają się dopiero wraz z Mojżeszem.​

W trzeciej części Wprowadzenia Tronina omawia główne idee teologiczne Jub (m.in. rozumienie objawienia, rola aniołów, wizję historii jako serii „jubileuszy”) – recenzja sygnalizuje te wątki jako szczególnie interesujące dla zrozumienia duchowości środowiska zbliżonego do Qumran.​

Dlaczego warto przeczytać

Po tę recenzję warto sięgnąć, jeśli interesuje Cię świat apokryfów Starego Testamentu, judaizm z czasów Machabeuszy, Qumran i korzenie wielu idei, które później pojawią się w chrześcijaństwie. Tekst w przystępny sposób prezentuje, czym jest Księga Jubileuszy i co wnosi wydanie Troniny: rzetelny przekład z etiopskiego, bogate Wprowadzenie, komentarz i synopsę tekstów, dzięki czemu publikacja staje się podstawowym narzędziem dla polskiego czytelnika chcącego poważnie zajmować się tym apokryfem. Recenzja pomaga też zobaczyć, jak fascynujące – i teologicznie ważne – są różnice między Jub a Księgą Rodzaju: to w nich widać, jak środowiska przedeseniańskie reinterpretowały biblijną historię stworzenia i patriarchów, dopisując do niej własne intuicje prawne i teologiczne. Dzięki temu lektura tego tekstu może stać się świetnym wprowadzeniem zarówno do samej Księgi Jubileuszy, jak i do szerszego świata myśli judaizmu okresu Drugiej Świątyni, który stanowi bezpośrednie tło dla narodzin chrześcijaństwa.