H. Lipka, B. Wells (eds.), Sexuality and Law in the Torah, London: Clark 2020

O czym jest recenzowany tom

Książka wyrasta z sesji „Biblical Law” na zjeździe Society of Biblical Literature w 2014 r. i zawiera wprowadzenie oraz 12 artykułów różnych autorów, uzupełnionych indeksami tekstów biblijnych, pozabiblijnych i autorów. We wstępie redaktorzy podkreślają, że każda kultura reguluje zachowania seksualne poprzez normy i prawo, a zbadanie tej relacji w starożytnym społeczeństwie jest wyjątkowo złożone. Wskazują też, że nie istnieje jedna uniwersalna „seksualność”, ale raczej „seksualności” – to, co uchodzi za naturalne, moralne czy dopuszczalne, jest mocno uwarunkowane kulturowo, więc również biblijni autorzy różnili się między sobą.​

Kolejny ważny wątek dotyczy natury prawa biblijnego: czy przepisy Tory były realnym, obowiązującym systemem prawnym, czy raczej projektem uczonych skrybów, próbą ukierunkowania społeczeństwa. Redaktorzy proponują odpowiedź zniuansowaną: relacja między tekstem prawa a praktyką była złożona, a oba modele – „kodeks” i „program ideowy” – współistniały.​

Główne artykuły i ich tezy

Recenzja przeprowadza czytelnika przez kolejne eseje, pokazując ich tematykę i wkład.​

• David Tabb Stewart analizuje „kategorie seksualności” w tekstach prawnych Biblii i w prawie hetyckim, pokazując, że już w starożytności istniał skomplikowany system rozróżnień: rzeczy zakazane (cudzołóstwo, kazirodztwo, bestialstwo, „seks menstruacyjny” itp.), nakazane (seks prokreacyjny), oceniane negatywnie, ale niezakazane, oraz neutralne. Szczegółowo omawia pięć typów zakazanych zachowań z Kpł 18–20, porównując je z prawem hetyckim.​
• Pamela Barmash zajmuje się losem córki sprzedanej w niewolę w Księdze Przymierza, pokazując, że prawo ma tu charakter ochronny wobec dziewczyny, której rodzina znajduje się w dramatycznej sytuacji finansowej, a późniejsza deuteronomiczna korekta prawa niewolniczego idzie inną drogą łagodzenia niewoli.​
• F. Rachel Magdalene odczytuje epizod z zaręczynami Jakuba i Racheli (Rdz 29,14–30) jako zapis nieformalnej umowy kontraktowej, dowodząc, że starożytne systemy prawne były bardziej rozwinięte, niż zwykle zakładamy, a prawo kontraktowe mogło opierać się na podobnych zasadach jak dziś: oferta, akceptacja, świadczenie wzajemne, bez formalnej „papierologii”.​

Małżeństwo, rozwód, homoseksualność, prostytucja

Kolejna grupa tekstów dotyczy konkretnych zagadnień: lewiratu, rozwodu, prostytucji i związków jednopłciowych.​

• Eryl W. Davies analizuje opowieść o Judzie i Tamar (Rdz 38) w świetle prawa lewiratu z Pwt 25,5–10, pokazując ewolucję od obowiązku do coraz większej dobrowolności, a także zmianę kręgu krewnych zobowiązanych do podjęcia lewiratu.​
• Bruce Wells na nowo interpretuje słynne zakazy z Kpł 18,22 i 20,13 dotyczące relacji męsko–męskich, proponując przekład kluczowej frazy משכבי אשה jako „na łożach kobiety” i widząc w niej odniesienie do „domeny seksualnej kobiety”, a nie jedynie ogólny zakaz wszelkiego seksu mężczyzn z mężczyznami.​
• Hilary Lipka przygląda się przestrodze z Kpł 19,29, tradycyjnie rozumianej jako zakaz czynienia z córek prostytutek. Argumentuje, że rdzeń זנה w tym kontekście oznacza raczej „podejmowanie relacji seksualnych poza małżeństwem”, a dosłownie „prostytutka” to tylko forma rzeczownikowa זונה; prawo przestrzega ojców zarówno przed wprowadzaniem córek w kult obcych bóstw, jak i przed przyzwoleniem na pozamałżeński seks.​
• Sarah Shectman analizuje ograniczenia małżeńskie dla kapłanów w Kpł 21, wyjaśniając, dlaczego kapłan nie może poślubić rozwódki czy prostytutki, a wdowę – już tak. Proponuje koncepcję „seksualnej esencji”, swego rodzaju niewidzialnego „znaku”, jaki stosunek zostawia na kobiecie, oraz pokazuje, że problemem w przypadku rozwódki jest żyjący były mąż i niejednoznaczna „pierwotna więź” kobiety.​

Prawo, ziemia, ciało i świątynia

Recenzja omawia także eseje o przecięciu prawa rodzinnego, własności ziemi i kontroli seksualności.​

• M.L. Case czyta sprawę córek Selofchada (Lb 36) nie tylko jako problem dziedziczenia ziemi między plemionami, ale też jako próbę ograniczenia podmiotowości kobiet, które – posiadając ziemię i nie mając męskiego „głowy rodziny” – stają się zagrożeniem dla porządku społecznego; stąd nakaz poślubienia mężczyzn z własnego plemienia.​
• Steffan Mathias proponuje oryginalne spojrzenie na Pwt: pokazuje, jak Deuteronomium konstruuje obraz Boga jako nieseksualnego, ale skrajnie „reproduktywnego” Ojca–głowy rodu, dla którego Tory można metaforycznie użyć jako „boskiego nasienia”, gwarantującego płodność, ale i będącego narzędziem kary przez zniszczenie płodności w razie niewierności.​
• Anselm C. Hagedorn zestawia prawo rozwodowe z Pwt 24,1–4 z kodeksem z Gortyny (starożytna Kreta), pokazując, jak różne systemy prawne łączą kwestie rozwodu, statusu i własności, i jak takie porównania pomagają lepiej rozumieć biblijny tekst.​
• Kenneth Bergland śledzi, jak Jeremiasz 3,1–10 twórczo wykorzystuje prawo rozwodowe z Pwt 24,1–4 jako metaforę przymierza Boga z Izraelem, potwierdzając zależność tekstu prorockiego od deuteronomicznej regulacji.​
• Hannah K. Harrington pokazuje, jak w judaizmie drugiej świątyni rośnie znaczenie metafory „ludu jako świątyni”: ciała Izraela tworzą sanktuarium zamieszkiwane przez Boga, które może zostać zbrukane przez nieprawe relacje seksualne.​

Dlaczego warto przeczytać ten tekst

Recenzja Majewskiego pomaga szybko zorientować się w strukturze książki, głównych tezach i metodach poszczególnych autorów, a także pokazuje bogactwo tematów: od zakazów kazirodczych i prawa lewiratu, przez rozwód, prostytucję, homoseksualność, aż po kapłańskie małżeństwa i obraz ciała jako świątyni. Czytelnik dostaje przegląd najnowszych badań nad tym, jak prawo biblijne i realne praktyki społeczne wzajemnie się kształtowały oraz jak bardzo biblijne „sexualities” odbiegają od naszych dzisiejszych wyobrażeń.​

To lektura szczególnie cenna dla biblistów, teologów, prawników, studentów i wszystkich, którzy chcą wyjść poza powierzchowne slogany o „biblijnym podejściu do seksualności” i zobaczyć, jak skomplikowana sieć norm, symboli i praktyk kryje się za kilkoma wersetami Prawa.