Czy MOJŻESZ naprawdę napisał Pięcioksiąg? Redakcja, przekaz i autorytet | TORA 2

Pięcioksiąg, znany również pod nazwą Tora, to zbiór pięciu ksiąg na początku Biblii, który od wieków jest fundamentem żydowskiej tożsamości religijnej. Tradycjonalnie przypisuje się jego autorstwo Mojżeszowi, wielkiemu prawodawcy, który prowadził Izraelitów z niewoli egipskiej. Jednak pytanie o prawdziwe autorstwo Pięcioksięgu nieustannie fascynuje badaczy literackich, historyków i teologów. Ukształtowany w kontekście historycznym zamierzchłych czasów, Pięcioksiąg miał być spisany w czasach Mojżesza, około XIII wieku p.n.e., na bliskowschodnich terytoriach, od Egiptu po Kanaan. Jednakże przez lata prowadzone badania sugerują, że ta monumentalna praca literacka mogła powstać na przestrzeni kilku stuleci i przez różne osoby lub środowiska.

Epoka starożytna była okresem, w którym idee autorstwa znacznie różniły się od naszych współczesnych koncepcji. Znane postacie historyczne czy mityczne były często wykorzystywane przez anonimowych autorów, by nadać tekstom większy autorytet i uświęcić je w powszechnym przekonaniu. Zjawisko pseudonimii, znane w badaniach nad starożytnymi tekstami, polegało na przypisywaniu dzieł literackich znanym postaciom, takim jak Mojżesz, Salomon czy Dawid. Taki zabieg służył nie tylko nadaniu tekstom powagi i świętości, lecz także ułatwiał ich społeczne akceptowanie w burzliwych czasach przemian.

Ponadto, rozwój pisania w Pięcioksięgu przypada na okres po niewoli babilońskiej, w latach ok. V-IV wieku p.n.e. Do tego czasu ustne tradycje, mity i opowieści były wielokrotnie przepisywane i modyfikowane, co widać w licznych anachronizmach obecnych w tekstach. Współczesne badania krytyczne, bazujące na analizie literackiej i archeologicznej, proponują, że tekst Pięcioksięgu powstał poprzez złożony proces redakcyjny, obejmujący wiele źródeł i tradycji.

Poniżej przedstawiamy porównanie tradycyjnego i współczesnego podejścia do autorstwa Pięcioksięgu:

Tak szeroka analiza literacka i historyczna przyczynia się do lepszego zrozumienia, jak Pięcioksiąg stał się wyjątkowym kompendium, które od wieków inspiruje i kształtuje kulturę oraz religijność wielu pokoleń.

Starożytne koncepcje autorstwa i pseudonimia

W starożytności pojęcie autorstwa było znacznie bardziej elastyczne niż w dzisiejszych czasach. Kiedy mówiono, że Mojżesz napisał Pięcioksiąg, nie oznaczało to, że osobiście spisał wszystkie słowa. Autorstwo w starożytności przyjmowano w szerokim sensie, co współcześnie określamy jako pseudonimia. To zjawisko polegało na przypisywaniu anonimowych dzieł znanym postaciom, aby nadać im autorytet. Przykładowo, Księga Mądrości przypisywana była Salomonowi, co automatycznie podnosiło jej rangę w oczach odbiorców.

Warto podkreślić, że starożytne dzieła często powstawały w sposób zbiorowy. Nie były efektem pracy jednej osoby, ale wynikiem kompilacji, przepisywania, modyfikacji i interpretacji istniejących tekstów. Proces ten można porównać do praktyki znanej jako Written by, w ramach której teksty były przepisywane, wzbogacane i interpretowane na nowo. Świętość tekstu nie polegała na jego nienaruszalności, lecz na ciągłym dialogu z tradycją, co pozwalało na jego rozwój i dostosowywanie do nowych kontekstów.

Przykładem tego podejścia są Księgi Kronik, które przepisują treści z Ksiąg Samuela i Królewskich, ale pomijają niewygodne epizody, takie jak grzech Dawida z Batszebą. To świadczy o starożytnym rozumieniu tekstu świętego jako żywego organizmu, który może być kształtowany i interpretowany na nowo w zależności od potrzeb i kontekstu społeczno-religijnego.

Zjawisko pseudonimii pozwalało nadać tekstom biblijnym większą wagę i autorytet poprzez przypisywanie ich wielkim postaciom, takim jak Mojżesz. Mojżesz, jako główny bohater i postać kluczowa dla narracji Pięcioksięgu, zyskał symboliczne autorstwo tych ksiąg. Choć dziś wiemy, że Pięcioksiąg został ostatecznie zredagowany dopiero po niewoli babilońskiej, około IV wieku p.n.e., to przypisanie go Mojżeszowi było wyrazem uznania dla jego roli w tradycji Izraela.

Pseudonimia była zatem nie tylko techniką literacką, ale i narzędziem teologicznym, które pomagało społeczności w zrozumieniu i przyjęciu tekstów jako autorytatywnych i natchnionych. Dzięki temu starożytni twórcy mogli skutecznie komunikować prawdy religijne w sposób, który rezonował z ich współczesnymi odbiorcami, tworząc fundamenty dla przyszłych interpretacji i zrozumienia tekstu biblijnego.

Proces redakcji Pięcioksięgu: od tradycji ustnych do spisanych tekstów

Transkrypcja wykładu, który miałem okazję wygłosić, koncentruje się przede wszystkim na procesie redakcji Pięcioksięgu, w szczególności w kontekście przejścia od tradycji ustnych do spisanych tekstów. Jak wynika z treści, Pięcioksiąg nie jest dziełem jednego autora, jak tradycyjnie przypisywano Mojżeszowi, ale raczej rezultatem długotrwałego procesu redakcyjnego, który obejmował wiele etapów i wpływów kulturowych oraz historycznych.

Pierwszym istotnym punktem jest zrozumienie, że starożytna koncepcja autorstwa różniła się znacząco od współczesnego jej rozumienia. W starożytności dzieła często przypisywano znanym postaciom, aby nadać im większy autorytet. W przypadku Pięcioksięgu, autorstwo Mojżeszowe było swego rodzaju pseudonimią, co oznacza, że Mojżesz nie był faktycznym autorem, ale jego imię zostało użyte symbolicznie. Proces redakcji Pięcioksięgu był złożony i obejmował różnorodne źródła i tradycje. Wykład wskazuje na kilka głównych tradycji, które wpłynęły na ostateczny kształt tekstu: jahwistyczną, elohistyczną, deuteronomistyczną i kapłańską. Każda z nich wnosiła własne perspektywy teologiczne i literackie, co sprawiło, że Pięcioksiąg stał się dziełem o bogatej strukturze i wielowymiarowym przekazie.

Proces redakcji miał miejsce głównie po niewoli babilońskiej, co oznacza, że Pięcioksiąg, mimo opisywania wydarzeń znacznie wcześniejszych, został ostatecznie zredagowany mniej więcej w V-IV wieku przed naszą erą. Wykład podkreśla, że teksty biblijne przeszły przez proces Written by, co oznacza, że były one przepisywane, modyfikowane i uzupełniane przez kolejnych redaktorów, którzy widzieli w tym wyraz świętości tekstów, a nie ich nienaruszalność.

Ostatecznie, proces redakcji Pięcioksięgu ukazuje, jak złożony jest to tekst, będący wynikiem długiej tradycji przekazów ustnych, które zyskały formę pisemną i zostały przypisane Mojżeszowi, aby nadać im odpowiedni autorytet i status w kanonie biblijnym.

Anachronizmy i ich rola w datowaniu Pięcioksięgu

Anachronizmy odgrywają kluczową rolę w naszych badaniach nad powstaniem i datowaniem Pięcioksięgu. Są to elementy w tekście, które zdradzają, iż jego autorzy operowali wiedzą, lub brakowało im wiedzy, charakterystycznej dla czasów znacznie późniejszych niż te, które opisują. Przykładowo, w Księdze Rodzaju wspomina się, że “w tym kraju mieszkali jeszcze Kananejczycy”, co sugeruje, że autor pisał w czasie, gdy Kananejczycy już tam nie mieszkali, a więc po ich wygnaniu, co miało miejsce około 10. wieku przed Chrystusem. Tego typu zwroty pozwalają nam wnioskować, że tekst powstawał w czasach monarchii, a nie w czasach Mojżesza czy Abrahamowych.

Innym przykładem jest wzmianka o Filistynach, którzy w czasach Abrahama (18. wiek przed Chrystusem) jeszcze nie osiedlili się w Kanaanie, ponieważ ich migracja miała miejsce dopiero około 12. wieku. Podobnie jest z wielbłądami, które według Biblii Abraham otrzymał od faraona, mimo że udomowienie tych zwierząt nastąpiło znacznie później. Te anachronizmy wskazują, że autorzy pięcioksięgu opisywali wydarzenia z perspektywy wiedzy i realiów swojej własnej epoki, co sugeruje, że teksty te były spisywane lub redagowane w czasie znacznie późniejszym niż czasy biblijne, które opisują.

Takie odkrycia wskazują, że Pięcioksiąg powstał jako dzieło kompozycji literackiej i teologicznej rozwijanej przez wieki, a nie jako jednorazowe spisanie wydarzeń historycznych. Anachronizmy pomagają nam zrozumieć, że teksty biblijne były redagowane i uzupełniane w różnych okresach historycznych, co odzwierciedlało zmieniające się rozumienie i potrzeby społeczności Izraela. Dzięki nim możemy lepiej zrozumieć, jak i dlaczego te teksty nabrały ostatecznego kształtu, a także jakie idee były dla ich twórców najważniejsze.

Podsumowanie

Podsumowanie:

Kwestia autorstwa Pięcioksięgu, znanego również jako Tora, jest jednym z najbardziej frapujących tematów w dziedzinie studiów biblijnych. Tradycyjnie przypisywany Mojżeszowi, Pięcioksiąg stanowi fundament duchowy i intelektualny judaizmu oraz chrześcijaństwa. Jednak nowoczesne badania biblijne, w oparciu o analizy lingwistyczne, historyczne i archeologiczne, wskazują na bardziej złożony proces powstawania tych tekstów. Hipoteza Dokumentalna, sugerująca współistnienie wielu źródeł, takich jak J, E, D i P, podkreśla kolektywny charakter autorstwa, efekt ewolucji pisemnej na przestrzeni wieków. Odkrycia te nie tylko wzbogacają naszą wiedzę o starożytnych cywilizacjach, ale również kreślą obraz złożonej narracji, która nieustannie inspiruje miliony wyznawców na całym świecie. Pomimo licznych teorii i debat, Pięcioksiąg pozostaje jako tekst dynamiczny, pełen życia, wciąż wpływający na dyskurs społeczny, etyczny i religijny.

Zachęcam wszystkich czytelników do samodzielnego zgłębiania tej fascynującej tematyki oraz do podejmowania dialogu na temat wpływu starożytnych tekstów na współczesną kulturę i duchowość.