EGIPSKA BIBLIA ?? Nauki Amen-em-ope vs biblijna Księga Przysłów

Kiedy czytamy Księgę Przysłów, często myślimy, że zawarta w niej mądrość – przypisywana w dużej mierze królowi Salomonowi – powstała w całkowitej izolacji od reszty świata. Tymczasem bibliści i egiptolodzy od lat badają uderzające zbieżności między Biblią a literaturą starożytnego Bliskiego Wschodu. Jednym z najsłynniejszych przykładów jest zestawienie biblijnej Księgi Przysłów (szczególnie rozdziałów 22–24) z egipskim dziełem znanym jako Nauki Amen-em-ope (lub Pouczenia Amenemopeta).

Dzieło to powstało w epoce Nowego Państwa (ok. 1300–1075 r. p.n.e.), czyli znacznie wcześniej niż ostateczna redakcja Księgi Przysłów.

Mądrość bez granic

Zarówno Nauki Amen-em-ope, jak i Księga Przysłów należą do gatunku literatury mądrościowej. W świecie starożytnym mądrość nie była rozumiana jako wiedza teoretyczna, ale jako sztuka dobrego, moralnego i szczęśliwego życia.

Kiedy zestawimy te dwa teksty obok siebie, podobieństwa bywają uderzające. W obu znajdziemy ostrzeżenia przed okradaniem ubogich, zachęty do dbałości o dobre imię czy przestrogi przed ulotnością bogactwa, które „przyprawia sobie skrzydła i ulatuje jak orzeł” (zaskakująco podobnie brzmi to zarówno u Amenemopeta, jak i w Księdze Przysłów 23,5). Co ciekawe, w Prz 22,20 autor biblijny pisze: „Czyż nie spisałem dla ciebie trzydziestu rad…”, co idealnie koresponduje z trzydziestoma rozdziałami nauk egipskiego mędrca.

Kopia czy twórcza adaptacja?

Czy to oznacza, że Biblia to po prostu plagiat? Takie oskarżenia czasem się pojawiają, ale patrząc z perspektywy starożytnej kultury, to zupełnie błędne określenie. Na starożytnym Bliskim Wschodzie literatura mądrościowa była międzynarodowa. Maksymy, przysłowia i rady krążyły między dworami, pisarzami i dyplomatami od Egiptu aż po Mezopotamię.

Księga Przysłów robi dokładnie to, co robiła cała literatura hebrajska: wchodzi w dialog z otaczającą ją kulturą. Izraelici znali egipskie nauki (prawdopodobnie krążące w tłumaczeniach), ale nie kopiowali ich bezmyślnie. Wykorzystali ten wspaniały materiał twórczo, adaptując go do własnej, monoteistycznej teologii, w której źródłem wszelkiej mądrości nie jest już kosmiczny porządek (Maat) czy egipski panteon, lecz jedyny Bóg – Jahwe.

Różnica w perspektywie

Choć oba dzieła radzą, jak żyć, robią to z innej perspektywy. Nauki Amen-em-ope to instrukcja pisana przez wyższego urzędnika, mająca na celu wychowanie człowieka w poszanowaniu dla administracji i harmonii społecznej. Księga Przysłów, choć również ceni stabilność życiową, kieruje ostatecznie wzrok czytelnika ku „bojaźni Bożej”, która jest – jak sama pisze – początkiem prawdziwej mądrości. To wspaniały dowód na to, że Biblia nie spadła z nieba w próżnię, ale narodziła się w żywym, pulsującym świecie starożytnych idei.