Marcin Majewski, "Jak powstał Pięcioksiąg"

Tajemnice powstania Pięcioksięgu od lat budzą żywe dyskusje wśród badaczy Biblii i zainteresowanych historią Starego Testamentu. Złożona struktura tej części Biblii, składająca się z pięciu ksiąg: Księgi Rodzaju, Księgi Wyjścia, Księgi Kapłańskiej, Księgi Liczb i Księgi Powtórzonego Prawa, prowokuje do refleksji nad jej genezą. Warto zastanowić się, w jakich okolicznościach powstały te fundamentalne dla judaizmu i chrześcijaństwa teksty oraz kto był ich ostatecznym autorem.

Geograficzne i historyczne okoliczności powstania Pięcioksięgu nabierają szczególnego znaczenia w kontekście jego treści. Tradycja głosi, że autorem pięcioksięgu jest Mojżesz, kluczowa postać w historii Izraela, która odegrała istotną rolę podczas wyjścia z Egiptu. Jednak różnorodność stylów literackich i powtarzające się wątki w tym dziele sugerują, że jego proces tworzenia był bardziej złożony. Pełna narracja o stworzeniu świata zawiera różne perspektywy teologiczne, co wskazuje na inne źródła i wpływy kształtujące ten święty tekst na przestrzeni wieków.

Zrozumienie tych aspektów nie tylko pogłębia znajomość Pisma Świętego, ale także pozwala lepiej pojąć metody stosowane w biblistyce, a także podejście katolickie do analizy tekstów biblijnych. Pod kierunkiem Marcina Majewskiego, przyjrzymy się hipotezom dotyczącym autorstwa Pięcioksięgu, aby lepiej rozumieć jego miejsce w historii zbawienia.

Tradycyjna hipoteza Mojżeszowego autorstwa

Tradycyjna hipoteza Mojżeszowego autorstwa była przez wieki dominującym punktem odniesienia w badaniach nad Pięcioksięgiem. Tradycja ta, zakorzeniona głęboko zarówno w judaizmie, jak i chrześcijaństwie, przypisywała autorstwo Mojżeszowi, co wydawało się uzasadnione ze względu na jego centralną rolę w narracjach tych ksiąg. Mojżesz pojawia się jako kluczowa postać w większości ksiąg Pięcioksięgu, z wyjątkiem Księgi Rodzaju, która pełni rolę wstępu do historii zbawienia. To właśnie Mojżesz przewodzi Izraelitom w najważniejszych momentach ich historii: podczas wyjścia z Egiptu, wędrówki przez pustynię, otrzymania przymierza na Synaju oraz wprowadzenia ludu do granic Ziemi Obiecanej. Te aspekty czynią z niego nie tylko bohatera wydarzeń, ale również, w pewnym sensie, protagonisty całej narracji biblijnej.

Tradycja, choć późna, zyskała na sile zwłaszcza po II wieku p.n.e., gdy w księdze Syracydesa pojawiło się wspomnienie o prawie Mojżesza, co umocniło pogląd o jego autorstwie. Jednakże, jak pokazuje analiza tekstów, w najstarszych księgach prorockich, takich jak Księga Amosa czy Księga Izajasza, nie pojawia się bezpośrednie przypisanie autorstwa Mojżeszowi. Raczej mowa jest o prawie jako takim, bez wskazywania na konkretną osobę jako autora. Z czasem, dzięki wpływom tradycji żydowskiej, ta koncepcja została w pełni zaadaptowana przez chrześcijaństwo, dominując w myśli egzegetycznej aż do XX wieku.

Pomimo utrzymującej się przez stulecia dominacji tej hipotezy, nie była ona wolna od krytyki. Już od czasów reformacji, a następnie w okresie oświecenia, zaczęły pojawiać się głosy wątpliwości co do jej zasadności. Badacze zaczęli dostrzegać niekonsekwencje i powtórzenia w tekście, co sugerowało, że Pięcioksiąg mógł być dziełem złożonym, a nie jednolitym, jak sugerowałaby tradycja mojżeszowa. Te obserwacje doprowadziły do rozwoju nowych teorii, które zakładały istnienie wielu źródeł i autorów, co było początkiem rewizji tradycyjnego poglądu i otworzyło drogę do współczesnych badań biblijnych.

Krytyczne spojrzenie na teksty biblijne

Podczas mojego wykładu dotyczącego genezy Pięcioksięgu, podjąłem się analizy tekstów biblijnych z perspektywy historycznej i krytycznej, co pozwala lepiej zrozumieć ich złożoność i wielowarstwowość. Kwestia autorstwa pięciu pierwszych ksiąg Biblii, tradycyjnie przypisywanych Mojżeszowi, była przez wieki niemalże dogmatem. Jednak współczesna egzegeza biblijna, bazując na najnowszych badaniach, proponuje bardziej złożony obraz ich powstania.

Krytyczne spojrzenie na teksty biblijne polega na dogłębnym studiowaniu i analizie, która nie jest prostym krytykowaniem, lecz próbą uważnego zrozumienia, jakie procesy historyczne i kulturowe wpłynęły na ich ostateczny kształt. W moim wykładzie zwróciłem uwagę na to, że w Pięcioksięgu występują liczne dublety, czyli powtórzenia tych samych opowieści, które mogą wskazywać na różne tradycje i szkoły teologiczne w Izraelu. Te zjawiska, jak dwa opisy stworzenia świata czy dwa przymierza Abrahama, sugerują, że teksty te były tworzone i redagowane przez różne grupy autorów w różnych okresach historycznych.

Przykładowo, hipoteza czterech źródeł (JEDP) zakłada, że Pięcioksiąg powstał z połączenia czterech tradycji: jahwistycznej, elohistycznej, deuteronomicznej i kapłańskiej. Każda z tych tradycji wnosiła swoją perspektywę teologiczną, stylistyczną i historyczną. Współczesne badania sugerują jednak, że te tradycje mogą być bardziej złożone, niż pierwotnie zakładano. Na przykład, redefinicja źródła jahwistycznego pokazuje, że mogło ono powstać w kontekście niewoli babilońskiej, co wpływa na interpretację opowieści o Raju jako metafory utraty Ziemi Obiecanej.

To krytyczne spojrzenie pozwala lepiej zrozumieć, że Pięcioksiąg nie jest dziełem jednego autora, lecz wynikiem bogatej tradycji ustnej, która została spisana i zredagowana w różnych kontekstach historycznych. Dzięki temu możemy nie tylko lepiej interpretować teksty biblijne, ale także zrozumieć, jak starożytni Izraelici postrzegali swoją historię i relację z Bogiem. Taka analiza nie tylko wzbogaca nasze zrozumienie Biblii, ale także pokazuje, jak dynamicznym i złożonym procesem było jej powstawanie.

Dublet i złożoność autorstwa Pięcioksięgu

W moim wykładzie zatytułowanym “Jak powstał Pięcioksiąg” próbowałem przybliżyć słuchaczom kwestię dubletów i złożoności autorstwa tej fundamentalnej części Biblii. Dublet to termin, który odnosi się do zjawiska obecności dwóch niezależnych opowieści dotyczących tego samego wydarzenia w różnych miejscach Pięcioksięgu, co może na pierwszy rzut oka sprawiać wrażenie powtórzenia lub wewnętrznej sprzeczności. Przykładem może być opis przymierza Abrahama z Bogiem w Księdze Rodzaju, który występuje zarówno w rozdziale 15, jak i 17. Podobnie, dwa odrębne opisy stworzenia świata w pierwszych rozdziałach Księgi Rodzaju, czy podwójny zapis Dekalogu — w Księdze Wyjścia i Księdze Powtórzonego Prawa — są klasycznymi przykładami tego fenomenu.

Zjawisko to jest kluczowe dla zrozumienia złożoności tekstu Pięcioksięgu, ponieważ sugeruje, że tekst ten nie jest dziełem jednego autora, lecz kompilacją złożoną z różnych tradycji i szkół teologicznych. Badania nad tymi dubletami doprowadziły do wyodrębnienia kilku podstawowych źródeł tradycji: jahwistycznej (J), elohistycznej (E), deuteronomicznej (D) oraz kapłańskiej (P). Każda z tych tradycji wnosiła swoje własne perspektywy teologiczne, językowe i literackie, co w rezultacie stworzyło bogaty, wielowarstwowy tekst, będący wynikiem wielu wieków rozwoju religijnego i literackiego.

Jahwista na przykład, pisze w sposób barwny, pełen metafor i obrazów, wykorzystując imię Boga — Jahwe. Kapłański autor, z kolei, charakteryzuje się formalizmem i uwielbieniem dla rytuałów oraz struktury, co widać w jego zainteresowaniu kultem, ofiarami i obrzędami. Te zróżnicowane podejścia do opowiadania historii biblijnych są świadectwem głębokiej refleksji nad relacją człowieka z Bogiem oraz próbą utrwalenia i przekazania tych refleksji przyszłym pokoleniom.

Analiza dubletów oraz identyfikacja różnych tradycji pozwala na lepsze zrozumienie, jak Pięcioksiąg został skomponowany i jakie były intencje jego redaktorów. To podejście, które nie tylko wzbogaca nasze rozumienie tekstu, ale również pokazuje, jak różnorodne i dynamiczne były procesy tworzenia najważniejszych tekstów religijnych judaizmu i chrześcijaństwa.

Podsumowanie

Podsumowując, Pięcioksiąg, znany również jako Tora, odgrywa kluczową rolę w historii religii i kultury żydowskiej. Jego powstanie to proces sięgający kilku stuleci, który łączy w sobie wiekową tradycję oralną z potrzebą zapisania i utrwalenia zasad i praw przewodnich wspólnoty Izraelitów. Pierwotnie przekazywany ustnie, Pięcioksiąg został ostatecznie skodyfikowany i zapisany w formie pisemnej przez różnorodne grupy uczonych, redaktorów i mędrców. W ciągu tego procesu tekst ten nie tylko stał się fundamentem duchowym i prawnym, ale również miał głęboki wpływ na formowanie się tożsamości narodowej i kulturowej Żydów. Współcześnie, Pięcioksiąg nadal pełni kluczową rolę nie tylko w judaizmie, ale i w chrześcijaństwie oraz islamie, wpływając na miliony ludzi na całym świecie. Jego ponadczasowe przesłania dotyczące prawa, moralności i duchowości pozostają aktualne, a analiza jego genezy rzuca światło na rozwój jednych z najważniejszych wartości cywilizacyjnych, które kształtują nasze społeczeństwa do dnia dzisiejszego.

Zachęcamy do własnych poszukiwań i refleksji nad historią Pięcioksięgu oraz jego znaczeniem w różnych kontekstach kulturowych i religijnych. Może to być dla nas inspiracją do zgłębiania nie tylko przeszłości, ale również naszej współczesnej roli w świecie.