Najstarszy monoteistyczny tekst świata

Czy biblijny Psalm 104 jest kopią hymnu egipskiego faraona Echnatona?

Wielki hymn do Atona to tekst liczący blisko 3500 lat. Powstał w czasach rewolucji amarneńskiej, kiedy faraon Echnaton (Amenhotep IV) wprowadził w politeistycznym Egipcie kult jednego boga – Atona. Tym samym jest to prawdopodobnie najstarszy monoteistyczny utwór religijny w historii.

Kiedy zestawiamy ten monumentalny tekst z biblijnym Psalmem 104, doznajemy szoku. Badacze zauważają, że podobieństwa między tymi dwoma utworami są tak uderzające, iż trudno mówić o przypadku. Nie chodzi tylko o ogólne motywy, ale o podobną strukturę, porządek i specyficzne obrazy opisu stworzenia.

Zaskakujące podobieństwo w szczegółach

W filmie poddaję szczegółowej analizie i porównaniu Psalm 104 – który w Biblii jest trzecim wielkim hymnem o stworzeniu, po Rdz 1 i Rdz 2 – oraz egipski Hymn do Atona. Okazuje się, że to pokrewieństwo jest zbyt duże, aby je zlekceważyć.

Zobaczysz, że:

• Oba teksty mają niemalże identyczną strukturę w opisie dzieła stworzenia, a Jahwe w Psalmie 104 zostaje obdarzony atrybutami przypominającymi bóstwo słoneczne.

• W obu utworach pojawia się ten sam porządek opisanych zdarzeń: nastaje mrok, w którym wychodzą drapieżne zwierzęta (lwy), a następnie, wraz ze wschodem słońca (lub „skryciem oblicza” Boga), zwierzęta wracają do legowisk, a człowiek wychodzi do swojej pracy – ten sam porządek i te same obrazy!

• Motywy stworzenia wód górnych i dolnych (w Egipcie „Nil na niebie” i Nil w głębi, w Biblii „zdroje w górach”) są wyrażone analogicznymi sformułowaniami.

• Obydwa teksty kończą się niemal identyczną aklamacją na cześć Stwórcy: „Jak liczne i różnorodne są dzieła twoje! Ty wszystko mądrze uczyniłeś”.

Skąd bierze się ta zagadka?

Skąd to zagadkowe pokrewieństwo między tekstem z XIV w. p.n.e. a psalmem datowanym na V w. p.n.e.? Czy to przypadek? Czy autor biblijny zapożyczył fragmenty od Egipcjan?

W oparciu o badania intertekstualne (w tym wybitnych egiptologów i biblistów), analizuję i omawiam główne teorie wyjaśniające to uderzające podobieństwo:

• Wspólne źródło syryjskie – koncepcja mówiąca o wspólnym pierwowzorze dla obu tekstów.

• Wpływ pośredni – hipoteza, że hymn trafił najpierw do Kanaanu (który w czasach Echnatona był pod panowaniem Egiptu), a stamtąd został przejęty przez Hebrajczyków.

• Wpływ bezpośredni – teza, że elementy Hymnu mogły przeniknąć do tradycji ustnej Izraelitów, na przykład wśród niewolników uciekających z Egiptu.

Film pomaga czytać Psalm 104 ze świadomością jego głębokich związków ze starożytną literaturą religijną Bliskiego Wschodu. To podobieństwo nie ma podważać wiary w natchnienie Biblii, lecz uwydatnia fakt, że biblijny psalmista włącza to, co piękne i prawdziwe z otaczającego go świata, by w ten sposób jeszcze mocniej uwielbić Jahwe jako jedynego Stwórcę.