Zaginiony rękopis Nowego Testamentu

Marcin Majewski · 25 kwietnia 2026

Wyobraźcie sobie, że patrzycie na starożytną kartę pergaminu – fragment bezcennego rękopisu Nowego Testamentu. Gołym okiem nie widać na niej nic oprócz przebarwień i plam. A jednak przy odpowiednim oświetleniu z tej pustki wyłania się tekst sprzed półtora tysiąca lat – lustrzane odbicie strony, która fizycznie przestała istnieć wiele wieków temu.

W kwietniu 2026 roku – kilka dni temu! – takie właśnie niezwykłe osiągnięcie ogłosił zespół z Uniwersytetu w Glasgow. Kierował nim prof. Garrick Allen, wspierany przez inżynierów z Early Manuscripts Electronic Library. Wspólnie odtworzyli 42 zaginione strony jednego z najważniejszych rękopisów Nowego Testamentu – tzw. Kodeksu H (Codex Coislinianus). Pełen komunikat prasowy dostępny jest na stronie Uniwersytetu w Glasgow.

Oto opowieść o tym, jak rozdarta na strzępy księga Biblii wyruszyła w wielowiekową podróż. Współczesne techniki obrazowania pozwoliły odczytać zachowane ślady jej tekstu.

Dlaczego Kodeks H jest wyjątkowy?

Nasza historia zaczyna się w VI wieku naszej ery. Wtedy to powstaje Codex Coislinianus (Kodeks H) – potężny grecki rękopis zawierający Listy św. Pawła, zapisany niezwykle staranną, dużą uncjałą. Z perspektywy starożytnych kopistów był to tekst rangi najwyższej.

Wśród najważniejszych rękopisów biblijnych wymienia się zazwyczaj Kodeks Synajski (IV w., zawiera cały NT) i Kodeks Watykański (IV w., najstarszy niemal kompletny egzemplarz Biblii). Kodeks H jest nieco późniejszy, ale bezcenny jako niezależny świadek tekstu Pawłowego z odmiennej tradycji rękopiśmiennej – co oznacza, że porównując go z innymi kodeksami, możemy lepiej zrozumieć historię przekazu Nowego Testamentu.

Układ kodeksu przykuwa uwagę. Zamiast zbitego bloku, linijki łamano na podstawie jednostek sensu. Badacze sugerują liturgiczne zastosowanie takiego układu – ułatwiał on lektorom płynne czytanie i właściwe intonowanie słów Apostoła przed zgromadzonymi wiernymi.

Drugie życie księgi i rozproszenie

Mijały stulecia. Kodeks H trafił do słynnego klasztoru Wielka Ławra na Górze Athos. W średniowieczu wielkie litery VI-wiecznej uncjały stały się archaiczne. Manuskrypt rozebrano, a jego karty wykorzystano jako materiał introligatorski przy oprawach nowszych ksiąg.

Gdy w kolejnych epokach księgi z Góry Athos trafiały do różnych kolekcji, ukryte w nich fragmenty Kodeksu H rozproszyły się po świecie. Dziś odnajdujemy je w bibliotekach w Paryżu, Kijowie, Moskwie, Turynie i Atenach. Podobne odkrycia biblijne opisuję w artykule o sensacyjnym odkryciu z Jerozolimy.

Odczytywanie tekstu – jak to zrobiono?

Jak odczytać strony, których fizycznie już nie ma? Klucz tkwił w zjawisku uszkodzenia offsetowego: przez wieki atramenty przenikały na sąsiednie karty, odciskając na nich lustrzany obraz zaginionych stron.

Prof. Garrick Allen wyjaśnia przełom słowami:
The breakthrough came from an important starting point: we knew that at one point, the manuscript was re-inked. The chemicals in the new ink caused 'offset’ damage to facing pages, essentially creating a mirror image of the text on the opposite leaf – sometimes leaving traces several pages deep, barely visible to the naked eye but very clear with latest imaging techniques.

Tłumaczenie: Przełom zaczął się od kluczowego spostrzeżenia: wiedzieliśmy, że w pewnym momencie rękopis został ponownie poprawiony atramentem. Substancje chemiczne w nowym atramencie spowodowały tzw. uszkodzenie offsetowe na sąsiednich stronach – tworząc lustrzane odbicie tekstu na naprzeciwległej karcie. Ślady te sięgały niekiedy kilka stron w głąb i były niemal niewidoczne gołym okiem, lecz doskonale widoczne przy użyciu najnowszych technik obrazowania.

Wykorzystując obrazowanie wielospektralne (MSI), naukowcy prześwietlili ocalałe pergaminy w kilkudziesięciu różnych pasmach fal świetlnych. Z plam i pozornie pustych miejsc wydobyto dawno utracony tekst. Wiek pergaminu potwierdzono nowoczesnymi badaniami radiowęglowymi we współpracy z ekspertami w Paryżu.

Co nam zdradził rękopis Nowego Testamentu? Kluczowe odkrycia

Odzyskane 42 strony nie zmieniają treści Nowego Testamentu. Rzucają jednak nowe światło na to, jak we wczesnym Kościele pracowano z tekstem biblijnym. Podobne pytania podejmuję w artykule o analizie pierwszego zdania Biblii. Oto trzy konkretne odkrycia:

• Najwcześniejsze wykazy rozdziałów Listów Pawła. Odzyskane strony zawierają jedne z najstarszych znanych przykładów podziału Listów Pawła na rozdziały. Co ważne, ten starożytny podział drastycznie różni się od tego, jak dziś dzielimy te same listy. To dowód, że sposób czytania i rozumienia Pisma ewoluował przez wieki.
• Nawyki i błędy skrybów z VI wieku. Zrekonstruowane strony ujawniają drobne pomyłki, korekty i marginalne notatki kopistów. Każda z nich to okno na codzienną pracę mnicha-skryby, który ręcznie przepisywał Słowo Boże.
• Średniowieczny recykling ksiąg. Fizyczny stan manuskryptu dokumentuje, jak sakralne teksty były rozbierane i ponownie używane, gdy wychodziły z użycia – cenny wgląd w klasztorną ekonomię i podejście do świętości ksiąg.

Prof. Allen podsumowuje: Given that Codex H is such an important witness to our understanding of Christian scripture, to have discovered any new evidence – let alone this quantity – of what it originally looked like is nothing short of monumental.

Tłumaczenie: Biorąc pod uwagę, że Kodeks H jest tak ważnym świadectwem dla naszego zrozumienia chrześcijańskiego Pisma Świętego, odkrycie jakichkolwiek nowych dowodów – nie mówiąc już o takiej ich ilości – na to, jak pierwotnie wyglądał, jest czymś absolutnie monumentalnym.

Cyfrowe wydanie odczytanych stron jest dostępne bezpłatnie dla wszystkich badaczy i pasjonatów na stronie codexh.arts.gla.ac.uk.

Co to oznacza dla wiernych i miłośników Biblii?

Odkrycie nie podważa żadnego dogmatu ani nie zmienia tego, co czytamy w Biblii. Jego znaczenie jest inne: pokazuje, że tekst Nowego Testamentu dotarł do nas niezwykłymi drogami i w różnorakiej formie. Przez wieki setki anonimowych kopistów przepisywały go z najwyższą znaną starannością i pieczołowitością. Równocześnie inaczej niż dziś (mniej skrupulatnie) podchodzono do pomyłek i przechowywania tekstów. Inaczej też dzielono listy Apostoła Pawła na części (rozdziały).

Ważna jest konstatacja płynąca z tego odkrycia: przekazywany tekst Listów św. Pawła jest wiernym echem tego, co zapisano w VI wieku. Szczegółowa analiza być może wkrótce na moim kanale YT 🙂

Często zadawane pytania (FAQ)