Czy Machabeusze byli fanatykami religijnymi?

O czym jest rozmowa

Punktem wyjścia jest pytanie o religijne wojny: dlaczego ludzie tak często walczą „w imię Boga”, przekonani, że wypełniają Jego wolę. Majewski wprowadza rozróżnienie między Objawieniem (tym, co „z góry”) a religią (tym, co ludzkie), i tłumaczy, że fundamentalizm zaczyna się tam, gdzie własnym wytworom religijnym nadaje się rangę absolutną, boską. Kluczowe staje się więc pytanie o interpretację Objawienia: czy traktujemy święty tekst jak „gotowy kodeks” bez prawa do hermeneutyki, czy pozwalamy, by był czytany w Duchu i w dialogu z rozumem.​

Rozmowa zestawia chrześcijaństwo i islam: w islamie głównym nośnikiem Objawienia jest Koran, często odczytywany dosłownie, co sprzyja fundamentalizmowi; w chrześcijaństwie wcielonym Słowem Bożym jest Osoba – Chrystus – a Biblia wymaga interpretacji. Majewski zwraca uwagę, że także wśród chrześcijan istnieją nurty dosłownego odczytania (np. skrajny kreacjonizm), i że „religia powinna być ewangelizowana przez Objawienie”, inaczej to, co ludzkie, zostaje podniesione do rangi boskiej.​

Machabeusze: fanatycy czy obrońcy?

Na tym tle pojawia się zasadnicze pytanie wywiadu: jak oceniać wojny machabejskie opisane w 1–2 Mch. Czy Machabeusze byli fanatykami religijnymi? Majewski odpowiada, że nie – pierwsza Księga Machabejska opisuje brutalne prześladowania Żydów przez Seleucydów: zakaz studiowania Tory, obrzezania, obchodzenia świąt i sprofanowanie Świątyni. Atak dotyka nie tylko religii, ale samej tożsamości Narodu Wybranego, dlatego powstanie jest przede wszystkim wojną obronną, walką o fundamenty: wiarę ojców, wolność i godność.​

Rozmówca przywołuje słowa Matatiasza, który deklaruje, że nawet jeśli „wszyscy opuszczą tradycję”, on i jego dom przy niej pozostaną, i porównuje tę postawę do polskich powstań narodowych. Zwraca uwagę na pojęcie „wewnętrznego sanktuarium wolności”, o którym pisał m.in. ks. Józef Tischner: atak na możliwość zachowania wiary i tożsamości jest zamachem na samą istotę człowieczeństwa. W tym kontekście agresja Matatiasza (zabicie człowieka składającego pogańską ofiarę) jest oceniana jako reakcja obronna, choć Majewski podkreśla zasadę proporcjonalności: obrona nie może być bardziej brutalna niż atak.​

Cienka granica: gorliwość a fanatyzm

Wywiad pokazuje, jak z „dobrej gorliwości” wyrastają później ruchy fundamentalistyczne: zeloci i część faryzeuszy. Zeloci przekraczają granicę w stronę przemocy, stając się zbrojnym ramieniem judaizmu; faryzeusze – w stronę obsesyjnej troski o Prawo. Nazwa „zelota” (gorliwy) w języku angielskim dziś oznacza wręcz fanatyka, choć pierwotnie chodziło o żarliwość o sprawy Boże.​

Majewski odwołuje się do biblijnych przykładów „gorliwości”: Fineesa, Eliasza, a także Jezusa oczyszczającego świątynię („Gorliwość o dom Twój pożera mnie”). Proponuje proste rozróżnienie: gorliwość przyciąga i inspiruje, fanatyzm odpycha i niszczy; gorliwość broni dobra, fanatyzm próbuje narzucać własne zdanie innym, także siłą. To pomaga czytelnikowi zobaczyć, że nie każda zdecydowana postawa w obronie wiary jest fanatyzmem, ale też że każda gorliwość wymaga czujności, by nie przerodziła się w przemoc.​

1 Mch dziś: wolność, tożsamość, działanie

W drugiej części rozmowy Majewski pokazuje, jak współczesny Izrael żyje dziedzictwem Machabeuszy: jest krajem w dużej mierze laickim, a jednocześnie jego prawo i obyczaje (szabat, brak komunikacji miejskiej, religijna forma małżeństwa, post w Jom Kippur) zakorzenione są w judaizmie. Wielu Żydów traktuje praktyki religijne jako element tożsamości narodowej, a nie tylko wyznania – to echo walk o ocalenie judaizmu jako drogi życia całego narodu.​

Wywiad dotyka też „ukrytego przesłania” 1 Mch: Bóg w tej księdze nie działa spektakularnie, nie ma tu cudów na miarę plag egipskich. Wszystko dzieje się „rękami ludzi”, a jednak cała narracja przesiąknięta jest zaufaniem, że „Ja Jestem” – Bóg obecny dyskretnie, jak w Emmanuele. To ważna lekcja: zdanie się na Boga nie oznacza siedzenia z założonymi rękami. Jak mówi Majewski, aby woda stała się winem, trzeba ją najpierw przynieść – człowiek ma swoje zadanie, nawet jeśli owoców nie widać od razu.​

Co daje lektura tego wywiadu

Z rozmowy można wynieść:

• trzeźwe narzędzia do rozróżniania między autentyczną obroną wiary i tożsamości a fanatyzmem religijnym;​
• głębsze zrozumienie historycznego tła Pierwszej Księgi Machabejskiej i sensu wojen machabejskich jako walki o „wewnętrzne sanktuarium wolności”;​
• inspirację, by czytać 1 Mch nie jako „starą księgę o przemocy”, lecz jako opowieść o Bogu, który działa dyskretnie przez ludzi i wzywa do odpowiedzialnego działania, a nie do bierności.​

To tekst szczególnie ciekawy dla tych, którzy zmagają się z pytaniem: jak być dziś gorliwym, a nie fanatycznym; jak bronić własnych przekonań i jednocześnie pozostać człowiekiem dialogu.