Kłopoty z klasyfikacją czasownika w biblijnej hebrajszczyźnie

O czym jest tekst

Autor zaczyna od pokazania specyfiki biblijnego hebrajskiego: to język martwy, znany tylko z ograniczonego korpusu tekstów (Biblia + nieliczne inskrypcje), do tego bardzo zróżnicowany czasowo i środowiskowo. Podkreśla, że „Pismo Święte” to w rzeczywistości mała biblioteka ksiąg z różnych epok, a nawet pojedyncze księgi (np. Izajasz) zawierają warstwy z odmiennych okresów. Na tym tle klasyczna hebrajska proza (Rdz–2 Krl) stanowi najbardziej jednorodny materiał i zwykle jest punktem wyjścia w badaniu systemu czasownikowego.​

W pierwszej części Majewski przypomina podstawy: hebrajski czasownik ma dwie główne koniugacje – qatal (przyrostkową, tradycyjnie perfectum) i yiqtol (przedrostkową, tradycyjnie imperfectum), do których dołączają binjanim (koniugacje pochodne) oraz formy z waw (wajjiqtol, weqatal). Pokazuje na przykładzie formy wajjomeru („i powiedział”), jak przedrostki, przyrostki i samogłoski jednocześnie niosą informację o osobie, liczbie, rodzaju, aspekcie/czasie, trybie i rodzaju akcji.​

Główne problemy z klasyfikacją

Kluczowy problem, który artykuł odsłania, polega na tym, że qatal i yiqtol nie dają się prosto utożsamić z „czasem przeszłym” i „przyszłym”. Autor przytacza statystyki z przekładu Revised Standard Version (RSV), pokazujące, że:​

• qatal bywa tłumaczony jako czas przeszły, teraźniejszy, przyszły, a nawet modalny czy rozkazujący (choć dominuje funkcja przeszła);
• yiqtol równie swobodnie „przeskakuje” między przyszłym, teraźniejszym, przeszłym, modalnym i rozkazującym.​

Takie dane podważają tradycyjną nomenklaturę perfectum/imperfectum i sugerują, że obie formy wyrażają raczej „perspektywę na czynność” (aspekt) niż czysty czas. Majewski proponuje obrazową metaforę lornetki: qatal opisuje czynność widzianą z dystansu, w całości (początek–trwanie–koniec), a yiqtol zbliża się do jej fragmentu, bez rozstrzygania, czy już się zaczęła czy skończyła.​

Trudność rośnie, gdy autor pokazuje przykłady, w których te same zdania lub przysłowia występują raz z qatal, a raz z yiqtol, bez zauważalnej różnicy znaczenia. Klasyczne przykłady to:​

• przysłowie o cierpkich jagodach w Ez 18,2 (yiqtol) i Jr 31,29 (qatal),
• pytanie „Skąd przyszliście?” zapisane w Rdz 42,7 (qatal) i Joz 9,8 (yiqtol).​

W takich miejscach formy wydają się wymienne, co utrudnia zbudowanie jednoznacznego „klucza” semantycznego do obu koniugacji i pokazuje płynność hebrajskiego systemu.​

Waw, weqatal i wajjiqtol

Kolejny poziom komplikacji dotyczy form z tzw. „waw zwrotnym” (inwersyjnym): weqatal i wajjiqtol. Tradycyjnie tłumaczy się to tak, że spójnik waw „odwraca” typowe znaczenie formy:​

• we + qatal → weqatal, który często funkcjonuje jak yiqtol;
• we + yiqtol → wajjiqtol, który w narracji przyjmuje funkcje zbliżone do przeszłego qatal.​

Majewski omawia przykłady, gdzie formy qatal i wajjiqtol występują w paralelnych tekstach (np. 2 Krl 20,12 i Iz 39,1) i są semantycznie równoważne, co w praktyce oznacza, że systemu nie da się wyjaśnić prostą tabelą czasów. Pokazuje też, że weqatal i yiqtol często „pracują razem” w opisach przyszłości, obietnic i przymierzy, co jeszcze bardziej komplikuje tradycyjne opisy gramatyczne.​

W efekcie autor dochodzi do wniosku, że:

• nie da się utrzymać sztywnego przeciwstawienia qatal = przeszły, yiqtol = przyszły;
• nie jest też poprawne proste przeciwstawienie „dokonany/niedokonany” rozumiane na sposób języków europejskich;
• konieczne jest podejście bardziej funkcjonalne, uwzględniające kontekst, typ tekstu (narracja, poezja, prawo) i relacje między formami w zdaniu, a nie tylko ich „gołe” kształty.​

Co daje lektura artykułu

Z lektury można wynieść kilka ważnych korzyści:

• lepsze zrozumienie, dlaczego gramatyki biblijnego hebrajskiego różnią się między sobą w opisie czasownika – i że to nie tylko „fantazja autorów”, ale skutek realnej złożoności systemu;​
• świadomość, że przekład Biblii zawsze jest interpretacją: tłumacz musi zdecydować, czy dana forma yiqtol ma brzmieć po polsku jako przeszłość, teraźniejszość, przyszłość, życzenie, nakaz itp.;​
• konkretną serię przykładów biblijnych (przysłowia, narracje, paralele), które pokazują elastyczność systemu czasownikowego i mogą być świetnym materiałem ćwiczeniowym dla uczących się języka.​

Majewski pisze jasno, pokazując, że „kłopoty z klasyfikacją” nie są porażką językoznawców, lecz naturalnym efektem spotkania dwóch systemów myślenia o czasie: semickiego i indoeuropejskiego. Dla studentów hebraistyki, biblistów, tłumaczy i wszystkich, którzy zmagają się z qatal/yiqtol na marginesie swoich Biblii, ten artykuł będzie znakomitą pomocą w przejściu od prostych, szkolnych schematów do bardziej realistycznego, dynamicznego rozumienia czasownika hebrajskiego.