Księga Rodzaju. Przełożył i opracował Marek Piela, Kraków: Księgarnia Akademicka 2020

O czym jest ta książka

Recenzowany tom zawiera autorski przekład całej Księgi Rodzaju (Rdz 1–50), poprzedzony obszerną „Przedmową tłumacza”, w której Piela szczegółowo wyjaśnia swoje zasady translacyjne oraz cel, jaki sobie stawia. Jako znany teoretyk przekładu biblijnego i krytyk dosłowności w polskich przekładach, konsekwentnie realizuje swoją wizję: tekst ma brzmieć jak oryginalne polskie dzieło literackie, a nie jak „sztywny” przekład z języka obcego. Książka jest więc nie tylko kolejną wersją biblijnego tekstu, ale także praktycznym pokazem, jak można dziś tłumaczyć Biblię, jeśli priorytetem jest zrozumiały, żywy język i wierność sensowi, a nie dosłownemu trzymaniu się słów.​

Autor recenzji podkreśla, że Piela bardzo jasno formułuje swoje założenia: wybiera przekład dynamiczny, niedosłowny, nastawiony na oddanie znaczenia, rezygnując z dosłownego kopiowania idiomów, składni i powtórzeń hebrajskich, które w polszczyźnie brzmiałyby sztucznie. Jednocześnie tłumacz przyznaje, gdzie świadomie odchodzi od własnych zasad (np. zachowując hebrajski polisyndeton w Rdz 1), pokazując, że praca z żywym, starożytnym tekstem wymaga elastyczności.​

Najciekawsze rozwiązania tłumaczeniowe

Recenzja opisuje kilka bardzo oryginalnych decyzji, które wyróżniają ten przekład na tle około dwudziestu polskich wersji Księgi Rodzaju.​

• W opisie stworzenia świata (Rdz 1) Piela używa nazw dni tygodnia („poniedziałek”, „wtorek”…), zamiast „dzień pierwszy, drugi…”, dzięki czemu czytelnik doświadcza tygodnia stworzenia jak realnego tygodnia – i dowiaduje się na przykład, że człowiek stworzony został „w piątek”.​
• Tłumacz zamieszcza dwa przekłady Rdz 1,1–2,3 – w jednym zachowuje tradycyjną żydowską logikę z szabatem jako dniem odpoczynku, w drugim przesuwa rytm tak, by dzień święty przypadał na niedzielę, co przemawia wprost do wrażliwości czytelnika wychowanego w kulturze chrześcijańskiej.​

Nowatorsko opracowane są dialogi i monologi, zapisane tak, jak w literaturze współczesnej, z użyciem cudzysłowów i typowej polskiej interpunkcji, co sprawia, że opowieści patriarchów czyta się jak dobrą prozę, a nie „tekst sakralny” w starej, sztywnej formie. Piela wprowadza też jednostki zrozumiałe dla współczesnego odbiorcy (metry zamiast łokci, kilogramy zamiast syklów) i zapisuje duże liczby cyframi, co ułatwia lekturę rodowodów.​

Teologiczna i literacka wrażliwość tłumacza

Piela nie tylko upraszcza, ale także pogłębia: korzysta z żydowskich komentarzy egzegetycznych, aby lepiej oddać sens trudniejszych miejsc Księgi Rodzaju i wprowadza do polszczyzny informacje, które w oryginale „grają” poprzez gry słowne i asonanse.​

• Gry słów przy imionach (np. Adam, Ewa, Jakub) stara się oddać albo przez podobne brzmienia w polszczyźnie, albo przez dopiski w nawiasach, tak by czytelnik zobaczył, co autor natchniony chciał zakodować w brzmieniu.​
• W scenie ofiary Izaaka pozwala sobie na zdrobnienia („tato”, „synku”), które nadają tekstowi przejmujący, bardzo ludzki wymiar i wydobywają dramat relacji ojciec–syn.​

Tłumacz usuwa nienaturalne dla polszczyzny powtórzenia i nadmiar zaimków, łącząc niektóre wersety w jedno zdanie, gdy jest to stylistycznie uzasadnione, ale nie robi tego mechanicznie, respektując strukturę tam, gdzie ma ona znaczenie teologiczne czy narracyjne. Recenzent wskazuje również nieliczne miejsca budzące dyskusję – np. wyrażenia typu „Człowiek i jego żona” – pokazując, że Piela bardzo poważnie traktuje problem rozwoju znaczenia hebrajskiego ’ādām od „człowieka w ogóle” do jednostki i imienia własnego.​

Dlaczego warto sięgnąć po ten przekład

Z recenzji wyłania się obraz przekładu, który jest:

• intelektualnie uczciwy (tłumacz otwarcie mówi o swoich wyborach),
• językowo świeży i literacki,
• teologicznie świadomy i zanurzony zarówno w tradycji chrześcijańskiej, jak i żydowskiej.​

Jeśli szukasz takiej Księgi Rodzaju, którą da się czytać jednym tchem, bez potykania się o sztuczne kalki językowe, a równocześnie chcesz widzieć, jak głęboko można „wydobyć” sens starożytnego tekstu w nowoczesnej polszczyźnie, ta książka będzie bardzo dobrą propozycją. To przekład, który nie tylko opowiada o stworzeniu, Abrahamie, Jakubie czy Józefie, ale także pokazuje, czym jest twórcze, odpowiedzialne tłumaczenie Biblii i jak może ono odświeżyć dobrze znane historie.