Co to jest SZEOL – piekło, czyściec? a może bogini?

Kiedy czytamy Stary Testament, bardzo często natrafiamy na słowo Szeol. Pojawia się ono w Biblii aż 65 razy, głównie w księgach poetyckich (Księga Hioba, Psalmy, Księga Przysłów). Zwykle kojarzy nam się po prostu z piekłem albo czyśćcem, ale z historycznego i teologicznego punktu widzenia sprawa jest o wiele bardziej fascynująca i skomplikowana.

Aby zrozumieć Szeol, musimy przenieść się do starożytnego Bliskiego Wschodu, gdzie wyobrażenia o życiu pozagrobowym były bardzo plastyczne i wielowymiarowe.

Miejsce pytań czy kraina zapomnienia?

Zacznijmy od języka. Etymologia słowa „Szeol” do dziś budzi spory wśród badaczy. Wielu łączy je z hebrajskim czasownikiem szaal, który oznacza „pytać” lub „prosić”. To mogłoby sugerować, że Szeol był postrzegany jako miejsce, w którym zmarli szukają odpowiedzi.

Z drugiej strony, w wielu tekstach Szeol to po prostu kraina zapomnienia i nicości. To stan nieistnienia, w którym nie ma już żadnej aktywności, poznania ani ziemskiej mądrości. W tym sensie Szeol jest często używany jako poetycka metafora samego momentu umierania lub synonim grobu, do którego trafiają wszyscy – zarówno sprawiedliwi, jak i grzesznicy. Kiedy twórcy Septuaginty (greckiego tłumaczenia Starego Testamentu) szukali odpowiednika dla Szeolu, użyli słowa Hades, co dobrze oddaje ideę mrocznych zaświatów.

Nienasycony potwór i tajemnicza bogini

Najbardziej fascynujące są jednak te fragmenty (np. w Księdze Izajasza), w których Szeol przestaje być tylko miejscem, a staje się osobą lub potężną siłą.

Autorzy biblijni personifikują Szeol, opisując go jako żarłocznego, nienasyconego potwora, który szeroko rozwiera swoją paszczę, by pochłaniać zmarłych. Skąd wziął się ten obraz? Prawdopodobnie ma on swoje korzenie w starszych, bliskowschodnich mitologiach. Występuje tam między innymi Szuwala – bogini świata podziemnego. Niewykluczone, że biblijne opisy Szeolu jako uosobionej władczyni podziemi czerpią właśnie z tego echa dawnych tradycji kulturowych.

Ewolucja zaświatów

Szeol nie jest więc prostym odpowiednikiem chrześcijańskiego piekła czy czyśćca. To pojęcie, które z biegiem wieków ewoluowało. Dopiero w Nowym Testamencie i w późniejszej tradycji żydowskiej obraz zaświatów zaczyna się różnicować (pojawia się idea zmartwychwstania oraz podziału losów po śmierci).

Złożoność i niejednoznaczność Szeolu w Starym Testamencie uczy nas dziś jednego: niezwykłej pokory wobec tajemnicy życia po śmierci, o której starożytni autorzy pisali, używając najpiękniejszych, ale i najbardziej mrocznych metafor. Po szczegółową analizę konkretnych wersetów zapraszam do materiału wideo powyżej.