Czy Biblia ukrywa niewygodną prawdę? prof. Marcin Majewski

Biblia, jako najważniejszy tekst religijny i fundament zachodniej kultury, od stuleci podlega najróżniejszym interpretacjom teologicznym i historycznym. Jednak w dzisiejszych, powszechnych wyobrażeniach funkcjonuje jeden zasadniczy mit: bardzo wielu ludzi traktuje Pismo Święte jako jedną, spójną książkę, podyktowaną słowo w słowo z nieba i bezbłędnie przekazywaną z pokolenia na pokolenie.

W jednym z najnowszych podcastów, w którym miałem przyjemność gościć, pokazuję, że ten obraz jest bardzo daleki od rzeczywistości. Z punktu widzenia nauki i biblistyki, Biblia to nie książka – to gigantyczna starożytna biblioteka. Zawiera ona różnorodne dzieła powstające na przestrzeni setek lat, w zupełnie różnych epokach, kulturach i kontekstach geograficznych. Właśnie ten ludzki, uwarunkowany historycznie aspekt Pisma Świętego jest dla wielu osób „niewygodną prawdą”.

Złożoność gatunków literackich

Ważnym aspektem, o którym wspominam w rozmowie, jest to, że Biblia nie jest jednolitym dziełem, które można na każdym kroku czytać w sposób dosłowny. Złożona jest z najróżniejszych starożytnych gatunków literackich – zawiera poezję, kroniki dworskie, wyrocznie, przypowieści, satyry, a nawet teksty mitologiczne i bajki.

Przykładem, który często przywołuję, jest słynna starotestamentowa bajka o Jotamie, w której drzewa rozmawiają ze sobą i próbują wybrać spośród siebie króla. Traktowanie tego typu fragmentów jako dosłownych relacji historycznych, reporterskich faktów czy „instrukcji obsługi” całkowicie rozmija się z zamierzeniami starożytnych autorów i prowadzi do absurdalnych wniosków. Aby w pełni zrozumieć ukryte, teologiczne przesłanie Biblii, należy najpierw zadać sobie trud rozszyfrowania jej literackiej formy.

Redaktorzy ważniejsi niż autorzy

Kolejną niewygodną dla wielu czytelników kwestią jest rola redaktorów. Współczesny redaktor zajmuje się głównie korektą błędów i przygotowaniem tekstu do druku, dbając o nienaruszalność intencji autora. W starożytności praca redaktora miała jednak charakter głęboko twórczy.

Osoby kompilujące starożytne zwoje miały swobodę w łączeniu różnych tradycji, modyfikowaniu, dodawaniu całych akapitów, a nawet całkowitej zmianie wydźwięku dawnych tekstów tak, by odpowiadały one nowym realiom teologicznym i politycznym. W wielu przypadkach (szczególnie w Pięcioksięgu czy u wielkich proroków) wkład bezimiennych redaktorów był znacznie większy niż praca pierwszych, oryginalnych autorów.

Pułapki tłumaczeń i przepisywania

Nie możemy także zapominać o prozaicznym, ludzkim czynniku – o błędach. Setki lat przed wynalezieniem druku każda kopia Biblii musiała zostać stworzona ręcznie. Zmęczeni skrybowie popełniali błędy polegające na opuszczaniu linijek, myleniu podobnie brzmiących słów czy dopisywaniu własnych notatek z marginesu bezpośrednio do tekstu głównego.

Gdy dołożymy do tego problemy z późniejszymi tłumaczeniami ze starożytnego hebrajskiego i greki (takie jak słynne przetłumaczenie „promieniowania” z twarzy Mojżesza jako fizycznych rogów), uzyskujemy obraz niezwykle dynamicznego, żywego tekstu, który kształtował się na przestrzeni mileniów. Jak wyłapywać te błędy i czy w związku z nimi Biblia traci swój autorytet? Tłumaczę to wszystko w materiale wideo powyżej.