Ewangelia Judasza, błędy w Biblii, czy Mojżesz miał rogi? – prof. Marcin Majewski – didaskalia#101

Wczesny przekaz chrześcijański koncentrował się w rozproszonych, niezależnych od siebie gminach na obszarze całego Bliskiego Wschodu i rejonu Morza Śródziemnego. Były one nośnikami potężnej, niesłychanie zróżnicowanej tradycji ustnej i pisemnej. To, co dzisiaj znamy jako zamknięty, oficjalny kanon Nowego Testamentu, jest w rzeczywistości wynikiem skomplikowanego procesu selekcji i politycznych kompromisów, trwających przez kilka pierwszych stuleci.

W tym gąszczu wczesnego chrześcijaństwa (obok głównego nurtu) rozkwitały również ruchy gnostyckie. To właśnie z tego środowiska pochodzi Ewangelia Judasza – jeden z najbardziej sensacyjnych apokryfów odkrytych w XX wieku. Manuskrypt ten rzuca zupełnie nowe światło na postać najsłynniejszego zdrajcy w historii. W tym tekście Judasz nie jest przedstawiany jako chciwy i wiarołomny uczeń, ale jako ktoś powołany do zrealizowania wyższego, boskiego planu – oddając Jezusa na śmierć z polecenia samego Mistrza.

Wprowadzenie „Ewangelii Judasza” do historycznej dyskusji zmusza nas do ponownego rozważenia statusu tekstów religijnych. Zestawienie tego apokryfu z kanonem doskonale obrazuje różnice w starożytnych narracjach:

Czy Ewangelie naprawdę napisali ich patroni?

W swoim wykładzie poruszam również jeden z absolutnie kluczowych tematów współczesnej biblistyki – kwestię faktycznego autorstwa. Wielu wiernych przyjmuje za pewnik, że cztery Ewangelie zostały fizycznie spisane ręką Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Jednak wyniki wieloletnich badań naukowych pokazują, że sprawa jest o wiele bardziej skomplikowana.

Ewangelie to teksty oryginalnie anonimowe. Ewangelia Jana wcale nie musiała być dziełem samego św. Jana, a Ewangelia Mateusza z całą pewnością nie została spisana przez Mateusza Lewiego (jednego z Dwunastu). W starożytności po prostu nie przywiązywano wagi do praw autorskich w naszym dzisiejszym rozumieniu. Powszechnym zjawiskiem była pseudonimia – autorzy często podpisywali swoje teologiczne dzieła imieniem powszechnie znanej i szanowanej postaci (np. apostoła), aby nadać tekstowi odpowiedni autorytet w gminie. Zjawisko to dotyczy również części listów tradycyjnie przypisywanych świętemu Pawłowi.

Musimy pamiętać, że teksty biblijne to wynik bardzo długiego procesu redakcyjnego. Powstawały one etapami: od tradycji ustnej, przez spisywanie luźnych opowiadań (tzw. perykop), aż po ostateczną redakcję, która mogła trwać przez całe dekady.

Rogi Mojżesza, czyli potęga błędów w tłumaczeniu

Badania biblijne nieustannie weryfikują nasze tradycyjne wyobrażenia. Oprócz odkrywania apokryfów (jak wspomniana Ewangelia Judasza czy Tomasza), biblistyka zajmuje się również wyłapywaniem błędów tłumaczeniowych, które potrafiły na wieki ukształtować naszą kulturę i sztukę.

Klasycznym, wręcz podręcznikowym przykładem, który omawiam, są słynne „rogi Mojżesza” (uwiecznione choćby w słynnej rzeźbie Michała Anioła). Ten kuriozalny wizerunek wziął się wyłącznie z błędnego, łacińskiego odczytania przez św. Hieronima hebrajskiego słowa qaran, które w rzeczywistości oznaczało „promieniowanie” (światło bijące z twarzy po spotkaniu z Bogiem), a nie fizyczne rogi na głowie.

Ta różnorodność interpretacji, pomyłek i historycznych odkryć dobitnie pokazuje, jak dynamicznym polem nauki jest biblistyka. O tym, jakie jeszcze błędy i tajemnice skrywają starożytne zwoje, opowiadam krok po kroku w materiale wideo powyżej.