Historia i mit w Biblii. Wprowadzenie do PIĘCIOKSIĘGU | TORA 1

Pięcioksiąg (hebr. Tora) to fundament zarówno Biblii hebrajskiej, jak i chrześcijańskiego Starego Testamentu. Obejmuje pięć ksiąg: Rodzaju, Wyjścia, Kapłańską, Liczb i Powtórzonego Prawa. To w nich zawiera się wszystko: od stworzenia świata, przez dzieje patriarchów, aż po wielkie wyjście Izraelitów z Egiptu i zawarcie przymierza na górze Synaj.

Kiedy zaczynam wykład o Pięcioksięgu, zawsze najpierw stawiam fundamentalne pytanie: czy są to teksty historyczne? Żeby na nie odpowiedzieć, musimy zrozumieć kluczową różnicę między historią powszechną a historią zbawienia.

Autorzy Tory nie byli historykami

To, co wydaje mi się absolutnie kluczowe dla zrozumienia tych tekstów, to właściwe osadzenie ich w czasie. Pięcioksiąg nie jest historią w naszym współczesnym rozumieniu tego słowa – i nie ma w tym nic ujmującego dla jego wartości. Wręcz przeciwnie.

Historia jako obiektywna, oparta na źródłach dyscyplina intelektualna to wynalazek Greków. To Herodot i Tukidydes w V–IV wieku p.n.e. jako pierwsi zaczęli gromadzić źródła, weryfikować fakty i tworzyć kroniki. Tymczasem tradycje ustne, z których wyrósł Pięcioksiąg, są o setki lat starsze, a ostateczna redakcja tekstów dokonała się prawdopodobnie w okresie niewoli babilońskiej (VI wiek p.n.e.) lub tuż po niej.

Autorzy biblijni nie gromadzili dokumentów. Ich celem nie było odtworzenie kroniki wydarzeń. Ich celem było przekazanie głębokich prawd teologicznych i moralnych swojej wspólnocie.

Historia zbawienia – czym jest?

Używam pojęcia „historia zbawienia” bardzo precyzyjnie. To opowieść o Bożym działaniu w świecie – o tym, jak Bóg wybiera Abrahama, prowadzi Mojżesza, wyzwala swój lud z egipskiej niewoli i zawiera z nim przymierze na Synaju. Centrum całego Pięcioksięgu jest właśnie góra Synaj – miejsce teofanii i przekazania Tory.

Warto zauważyć coś istotnego: w późniejszych księgach biblijnych, takich jak Księgi Królewskie, historia biblijna i powszechna zaczynają się zazębiać – pojawiają się konkretni królowie, daty, wydarzenia potwierdzane przez źródła pozabiblijne. W Pięcioksięgu jesteśmy jednak na etapie wcześniejszym, gdzie narracja ma przede wszystkim charakter mądrościowy i teologiczny.

Wpływy mezopotamskie

Na koniec nie mogę pominąć ważnego kontekstu kulturowego. Biblijne opowieści powstawały w nieustannym dialogu z cywilizacjami sąsiadującymi. Wpływy Mezopotamii są tu szczególnie widoczne. Klasycznym przykładem jest opowieść o potopie, która posiada wyraźne odpowiedniki w mezopotamskim Eposie o Gilgameszu. Autorzy biblijni przejęli pewne wzorce narracyjne, ale dokonali ich głębokiej reinterpretacji teologicznej – licznych bogów z oryginałów zastąpił jeden Bóg Izraela, Jahwe.

To pokazuje, że Pięcioksiąg nie powstał w kulturowej próżni. Jest świadomą, teologiczną odpowiedzią starożytnego Izraela na pytania, które stawiały sobie wszystkie cywilizacje Bliskiego Wschodu. Jak czytać poszczególne księgi Tory i co z nich wyciągnąć? Zapraszam do obejrzenia pełnego materiału wideo powyżej.