Humor i ironia w Biblii

Biblia to dla wielu wyłącznie zbiór surowych praw, mrocznych proroctw i wzniosłych idei teologicznych. Tymczasem jej strony są pełne subtelnego humoru, ostrych jak brzytwa ripost i głębokiej ironii. Problem polega na tym, że ze względu na dystans tysięcy lat, barierę językową i kulturową powagę, z jaką podchodzimy do „Księgi Świętej”, ten humor najczęściej nam po prostu umyka.

Jeśli jednak nauczymy się go dostrzegać, odkryjemy zupełnie nową warstwę biblijnej narracji. Humor ten nie służy tylko prostej rozrywce – jest genialnym narzędziem teologicznym, które demaskuje ludzką pychę i uwypukla nieskończoną mądrość Boga.

Bóg śmieje się ostatni

Świetnym przykładem jest starotestamentowa Księga Jonasza. Przez wieki traktowano ją śmiertelnie poważnie. Tymczasem z perspektywy literackiej to genialna, ironiczna miniatura. Główny bohater, prorok, dostaje misję od wszechobecnego Boga i… próbuje przed nim uciec statkiem na drugi koniec świata. Cała historia jest pasmem komicznych paradoksów: poganie (żeglarze) okazują się bardziej pobożni niż izraelski prorok, a jego najkrótsze i najgorsze kazanie w historii wywołuje największe przebudzenie duchowe w starożytnym świecie (ku jego wielkiej irytacji).

Nawet w Księdze Wyjścia znajdziemy humor. Cała opowieść o plagach to jedno wielkie, stopniowe ośmieszanie potęgi Egiptu. Faraon, uważający się za boga, staje się zakładnikiem mnożących się żab czy much. Rozmiar tych katastrof i reakcje faraona są nakreślone tak, by wyśmiać roszczenia władców tego świata do absolutnego panowania.

Ironia w służbie Nowego Testamentu

Nowy Testament również nie stroni od humoru. Wystarczy spojrzeć na Ewangelię Łukasza i historię Zacheusza – bogatego, poważanego urzędnika skarbowego, który w przypływie entuzjazmu (i z powodu niskiego wzrostu) wspina się na sykomorę, by zobaczyć Jezusa. To sytuacja wybitnie komiczna, łamiąca wszelkie konwenanse społeczne tamtych czasów.

Sam Jezus genialnie używał ironii. Kiedy nadaje swoim porywczym uczniom (Janowi i Jakubowi) przydomek „Synowie Gromu” (Boanerges), jest w tym ojcowski uśmiech z ich porywczości. Podobnie w przypowieściach – np. o synu marnotrawnym, gdzie absurdalność sytuacji, w jakiej ląduje młodszy syn (zazdrości jedzenia świniom), ostro kontrastuje z jego wcześniejszą dumą. Z kolei reakcja starszego brata to ironiczne odbicie postawy faryzeuszy, tak zapatrzonych w swoje zasady, że nie potrafiących pojąć radości ojca.

Zrozumienie, że autorzy biblijni używali ironii do temperowania ludzkiej pychy, pozwala czytać Pismo Święte nie tylko z szacunkiem, ale i z uśmiechem – dokładnie tak, jak zostało to w wielu miejscach zaplanowane.