Kim byli SZASU JAHWE – Q&A nr 2

Kiedy myślimy o kulcie Jahwe, intuicyjnie kojarzymy go wyłącznie z Izraelem. Tymczasem w swoich badaniach nad starożytnym Bliskim Wschodem natrafiłem na fascynujące egipskie świadectwa, które każą nam zrewidować tę intuicję. Zapisy hieroglificzne w egipskich tekstach wymieniają tajemniczą grupę nomadów określanych jako Szasu, zamieszkujących tereny na wschód od granicy egipskiej – na Synaju i w Transjordanii.

To, co czyni tę grupę wyjątkowo interesującą, to właśnie imię, które się obok niej pojawia. W egipskich hieroglifach widnieje obok słowa Szasu tetragram JHWH – czyli imię Jahwe. Jest to jedno z najstarszych znanych nam pozabiblijnych poświadczeń tego imienia.

Skąd wiemy o Szasu?

Egipcjanie używali słowa Szasu jako ogólnego określenia ludów koczowniczych zamieszkujących południowy Kanaan i Synaj. Co mnie jako badacza szczególnie intryguje to fakt, że w inskrypcjach takich jak te ze Steli Ramzesa III, przy wymienieniu konkretnych grup Szasu pojawia się topograficzne odniesienie t3 šȝsw jhw3 – „kraj Szasu, [gdzie czczony jest] Jahwe”. To bezcenny dowód, że imię Jahwe było w obiegu w tym regionie prawdopodobnie w XIV–XIII wieku p.n.e. – a więc jeszcze zanim uformował się naród Izraela jako taki.

Czy Szasu to przodkowie Izraelitów?

Tu dotykamy jednej z najgorętszych debat w archeologii biblijnej. Hipoteza identyfikacji przynajmniej części Szasu z protoizraelitami zyskuje coraz więcej zwolenników. Przemawiają za nią dwa rodzaje argumentów.

Pierwszy to teksty egipskie. Inskrypcje wspominają o koczownikach z południa, którzy najeżdżali miasta kananejskie. Podobne obrazy znajdziemy w biblijnych narracjach o podboju Kanaanu. Co więcej, tzw. cokół berliński dostarcza jeszcze wcześniejszego poświadczenia nazwy Izrael w kontekście egipskim.

Drugi argument pochodzi z samej Biblii. Najstarsze biblijne teksty poetyckie, jak Pieśń Debory z Księgi Sędziów, opisują Jahwe jako bóstwo przybywające do Izraela z południa – z Seiru, Temanu, Edomu. To dokładnie te same tereny, z którymi Egipcjanie łączyli Szasu. Innymi słowy: nawet pamięć biblijna wskazuje, że kult Jahwe przyszedł do Izraela z pustyni, nie z Kanaanu.

Dlaczego Biblia milczy o Szasu?

To fascynujące pytanie. Biblia nigdzie bezpośrednio nie wymienia Szasu z nazwy. Moim zdaniem można to wyjaśnić procesem synkretyzmu religijnego – stopniowego wchłaniania i integrowania elementów kultu Jahwe z tradycjami lokalnych plemion kananejskich. Z czasem dawna nazwa Szasu mogła po prostu wypaść z pamięci zbiorowej, choć sama tradycja o „bogu z pustyni” przetrwała zakonserwowana w najstarszych hebrajskich tekstach poetyckich.

Szasu Jahwe są więc dla mnie doskonałym przykładem tego, jak złożone były procesy kulturowe i religijne na starożytnym Bliskim Wschodzie. Kult Jahwe nie pojawił się w próżni – wyrósł z sieci migracji, kontaktów i wzajemnych wpływów, zanim stał się fundamentem wiary Izraela. Po więcej szczegółów zapraszam do pełnego materiału wideo powyżej.