Kim jest ELOHIM? A może kim są ELOHIM?

Słowo ELOHIM pojawia się już w pierwszym zdaniu Biblii – „Na początku Bóg (Elohim) stworzył niebo i ziemię” – i jest jednym z najczęściej używanych określeń Boga w całym Starym Testamencie. Kiedy zaczynam wykład na ten temat, zawsze widzę to samo zaskoczenie na twarzach słuchaczy, gdy uświadamiają sobie, że to słowo w języku hebrajskim jest… liczbą mnogą.

To odkrycie rodzi natychmiast fundamentalne pytanie: czy mamy tu do czynienia ze śladem dawnego politeizmu w samym sercu Pisma Świętego? Żeby odpowiedzieć na to pytanie, musimy sięgnąć zarówno do gramatyki, jak i do historii starożytnego Bliskiego Wschodu.

Gramatyczna zagadka

W języku hebrajskim końcówka -im jest standardową formą liczby mnogiej rzeczowników męskich. Prosty przykład: sus (koń) w liczbie mnogiej to susim. Analogicznie, Elohim to – gramatycznie rzecz biorąc – forma mnoga od El (Bóg).

I tu zaczyna się prawdziwa zagadka. Gdy ELOHIM odnosi się do Boga Izraela, towarzyszące mu czasowniki i przymiotniki są konsekwentnie w liczbie pojedynczej. To zjawisko, znane w lingwistyce jako pluralis majestatis lub pluralis intensivus, służy wyrażeniu wyjątkowej wielkości, mocy i majestatu. Niektórzy badacze idą jeszcze dalej i sugerują, że Elohim to wręcz suma wszystkich doskonałości i atrybutów boskości – coś, co po prostu przekracza granice ludzkiego pojmowania.

Psalm 82 – najbardziej kłopotliwy fragment

Gdyby sprawa była taka prosta, nie byłoby o czym mówić. Jednak w Biblii istnieją fragmenty, które każą nam się mocno zastanowić. Najlepszym przykładem jest Psalm 82, gdzie czytamy: „Bóg (Elohim) staje w zgromadzeniu bogów (Elohim), pośród bogów sąd wydaje”.

Kiedy analizuję ten tekst, nie ma tu żadnej wątpliwości – słowo Elohim odnosi się jednocześnie do Boga Najwyższego i do zgromadzenia innych istot boskich. To echo starożytnej kananejskiej koncepcji niebiańskiej rady, w której najwyższy Bóg El przewodniczy zgromadzeniu pomniejszych bogów (lub istot duchowych). Podobna koncepcja pojawia się też np. w prologu Księgi Hioba.

Ślad politeizmu czy literacka forma?

To nieuchronnie prowadzi nas do pytania o wczesne wierzenia Izraela. Słynne zdanie z Księgi Rodzaju: „Uczyńmy człowieka na nasz obraz” (Rdz 1,26) to kolejny fragment, który budzi gorące debaty. Kto mówi w liczbie mnogiej?

W moich badaniach nad tym problemem widzę trzy możliwe odpowiedzi:

• Pluralis majestatis – forma wyrażająca majestat, nie wielość osób

• Rada niebiańska – Bóg zwraca się do zgromadzenia istot duchowych

• Ślad henoteizmu – pozostałość z etapu, gdy Izraelici wierzyli w istnienie wielu bogów, choć czcili tylko jednego

Każda z tych interpretacji wnosi coś ważnego. Ostatecznie jednak Biblia, nawet tam gdzie używa liczby mnogiej, konsekwentnie podkreśla jedyność i nieporównywalność Boga Izraela. Użycie formy Elohim jest więc fascynującym świadectwem długiej i złożonej drogi, jaką starożytna teologia Izraela przebyła od wielobóstwa ku absolutnemu monoteizmowi.

Zapraszam do obejrzenia pełnego materiału wideo powyżej, gdzie krok po kroku analizuję wszystkie kluczowe fragmenty biblijne.