KOHELET – Co ta księga robi w Biblii?

Księga Koheleta od wieków budzi niepokój. Gdy czytam ją na tle innych ksiąg biblijnych, od razu widać, że mamy do czynienia z tekstem zupełnie wyjątkowym. Zamiast podnosić na duchu, jak wiele fragmentów Pisma, Kohelet zderza nas z pytaniami o sens życia, przemijanie, absurd cierpienia i ograniczoność ludzkiego poznania.

To właśnie dlatego tak często słyszę pytanie: co ta księga właściwie robi w Biblii? Przecież nie pasuje do uporządkowanego obrazu świata, w którym dobro zostaje nagrodzone, zło ukarane, a Bóg działa w sposób czytelny i sprawiedliwy. Kohelet ten obraz rozsadza od środka.

Dlaczego Kohelet szokuje?

Największy skandal tej księgi polega na tym, że podważa ona bardzo ważną dla Biblii zasadę odpłaty. W wielu tekstach biblijnych działa prosty schemat: sprawiedliwy będzie miał powodzenie, a grzesznik poniesie karę. Tymczasem Kohelet patrzy na świat i mówi: rzeczywistość tak nie działa.

Sprawiedliwy i niesprawiedliwy kończą tak samo. Mędrzec i głupiec ostatecznie idą do tego samego grobu. Człowiek może trudzić się całe życie, a i tak nie ma gwarancji, że jego wysiłek przyniesie trwały sens. Nic dziwnego, że niektórzy badacze nazwali tę księgę wręcz anty-mądrościową.

Dodatkowo Kohelet jest niemal nieobecny w liturgii. To też wiele mówi. Ta księga jest trudna, niewygodna i nie daje prostych odpowiedzi. Ale może właśnie dlatego jest tak potrzebna.

Co naprawdę znaczy „marność”?

Kluczowym słowem całej księgi jest hebrajskie hevel. Zwykle tłumaczy się je jako „marność”, ale to słowo jest znacznie bogatsze. Oznacza też mgłę, parę, dym — coś, co pojawia się na chwilę i zaraz znika. Kohelet nie mówi więc wyłącznie, że wszystko jest bezsensowne. Mówi raczej: wszystko jest kruche, ulotne, nieuchwytne.

To zupełnie zmienia perspektywę. Życie nie jest trwałą konstrukcją, nad którą człowiek może zapanować. Jest czymś chwilowym, niepewnym, wymykającym się kontroli. I właśnie dlatego Kohelet nieustannie zmusza mnie do zastanowienia się, czy nie próbujemy budować sensu życia na czymś, co z natury jest nietrwałe.

Mądrość, która sama sobie przeczy

Jednym z najbardziej fascynujących elementów tej księgi są jej sprzeczności. Z jednej strony Kohelet zachęca, by cieszyć się życiem: jeść, pić, pracować, korzystać z prostych radości. Z drugiej strony niemal natychmiast przypomina, że wszystko to jest tylko pogonią za wiatrem.

Podobnie z mądrością. Raz wydaje się ona czymś cennym, lepszym od głupoty jak światło od ciemności. Za chwilę jednak Kohelet stwierdza, że i mędrzec, i głupiec skończą tak samo, więc nawet mądrość nie daje ostatecznego ratunku. To właśnie czyni tę księgę tak niezwykłą — ona nie pozwala mi wygodnie osiąść w jednej odpowiedzi.

Po co więc Kohelet w Biblii?

W moim odczytaniu Kohelet jest w Biblii właśnie dlatego, że nie pasuje. Jest potrzebny jako głos krytyczny, jako księga, która rozbija religijne uproszczenia i nie pozwala sprowadzić wiary do prostego systemu nagród i kar. Pokazuje, że życie bywa niezrozumiałe, a człowiek nie zawsze dostaje odpowiedź na swoje najważniejsze pytania.

I może właśnie w tym tkwi jego wielkość. Kohelet daje miejsce doświadczeniu zagubienia, przemijania i egzystencjalnego niepokoju. Nie usuwa trudnych pytań z Biblii, ale wpisuje je w sam środek świętego tekstu. O tym, dlaczego ta księga do dziś tak mocno uwiera i fascynuje, opowiadam szerzej w materiale wideo powyżej.