Najstarszy epos świata GILGAMESZ vs BIBLIA – analiza ☑️

Kiedy szukamy korzeni naszej cywilizacji i literatury, zwykle myślimy o Biblii albo Iliadzie Homera. Tymczasem na obszarze dzisiejszego Iraku, blisko 4 tysiące lat temu, w starożytnej Mezopotamii powstało dzieło, które wyprzedza je obie. To zapisany w języku akadyjskim Epos o Gilgameszu – monumentalny utwór, który nie tylko tłumaczył starożytnym świat, ale wywarł potężny wpływ na literaturę biblijną.

Bohaterem eposu jest Gilgamesz – postać na poły legendarna, a na poły historyczna (żył ok. 2700 r. p.n.e.). Był on potężnym królem sumeryjskiego miasta Uruk. Kiedy jednak po śmierci swojego przyjaciela uświadamia sobie własną śmiertelność, wyrusza w podróż, która do dziś pozostaje najbardziej uniwersalną metaforą ludzkiego życia: wyrusza na poszukiwanie nieśmiertelności.

Gilgamesz a Biblia

Epos o Gilgameszu (znany nam najlepiej z 12 tablic z biblioteki w Niniwie) jest dla biblistów tekstem absolutnie fundamentalnym. Kiedy zestawimy go z tekstami Starego Testamentu, od razu rzucają się w oczy uderzające podobieństwa.

Potop z tablicy XI

Najbardziej spektakularnym punktem styku między tymi dwoma światami jest bez wątpienia motyw potopu. Na XI tablicy eposu Gilgamesz spotyka Utnapisztima – jedynego człowieka, któremu bogowie darowali nieśmiertelność. Utnapisztim opowiada mu, jak w przeszłości bogowie zesłali na ziemię wielki potop, a on uratował życie swoje, swojej rodziny i zwierząt, budując wielki statek.

Trudno nie zauważyć, że biblijna historia Noego z Księgi Rodzaju w ogromnym stopniu czerpie z tej starożytnej, mezopotamskiej matrycy. Pokazuje to, jak autorzy biblijni korzystali z powszechnie znanych na Bliskim Wschodzie mitów, adaptując je do własnych teologicznych celów.

Natura kontra cywilizacja

W eposie bardzo silnie zarysowany jest też wątek zderzenia natury z kulturą. Reprezentuje go relacja Gilgamesza z Enkidu. Gilgamesz uosabia miasto, cywilizację i porządek, natomiast Enkidu (przynajmniej na początku) reprezentuje dzikość i naturę. Ich spotkanie i późniejsza przyjaźń to symboliczna opowieść o tym, jak te dwa żywioły się przenikają. Ten sam dylemat – porządku i chaosu, natury i cywilizacji – często wybrzmiewa później w tekstach biblijnych.

Ostatecznie Gilgamesz uczy się, że biologiczna nieśmiertelność nie jest dana zwykłym ludziom (nawet królom). Prawdziwa nieśmiertelność polega na dziełach, które po sobie zostawiamy, i na cywilizacji, którą budujemy. To przesłanie z glinianych tabliczek, choć liczy sobie tysiące lat, pozostaje dziś tak samo aktualne jak w starożytnym Uruk.