Najstarszy monoteistyczny tekst świata

„Piękny jest twój wschód na horyzoncie niebios, o żyjący Atonie, Początku życia!”

Tak zaczyna się tekst, który powstał ponad 3500 lat temu w Egipcie. Napisał go faraon Echnaton (Amenhotep IV) – władca, który przeprowadził w politeistycznym Egipcie religijną rewolucję i ogłosił, że prawdziwym bogiem jest wyłącznie Aton (tarcza słoneczna). Jego Wielki Hymn do Atona to prawdopodobnie najstarszy monoteistyczny utwór religijny w historii ludzkości.

Kiedy jednak zestawiam go obok biblijnego Psalmu 104, doznaję prawdziwego szoku. I nie jestem w tym osamotniony – każdy biblista i egiptolog, który przykłada te teksty do siebie, musi się zmierzyć z pytaniem: skąd biorą się tak uderzające zbieżności?

Co dokładnie je łączy?

Podobieństwo nie jest ogólne ani przypadkowe. Chodzi o identyczną strukturę, porządek obrazów i konkretne motywy. Oto najważniejsze z nich:

• Mrok i drapieżniki: w obu tekstach jako pierwsze pojawia się noc, w której wychodzą lwy polujące na zdobycz. Gdy wschodzi słońce (lub Bóg „skrywa swoje oblicze”), zwierzęta wracają do legowisk, a człowiek wychodzi do swojej codziennej pracy – ta sama sekwencja, te same obrazy

• Wody górne i dolne: Hymn Echnatona mówi o „Nilu na niebie” i Nilu płynącym w głębi ziemi; Psalm 104 opisuje analogicznie „zdroje w górach” i wody pod ziemią

• Finałowa aklamacja: oba teksty kończą się niemal identycznym okrzykiem chwały: „Jak liczne i różnorodne są dzieła twoje! Ty wszystko mądrze uczyniłeś”

• Jahwe jako bóstwo solarne: w Psalmie 104 Jahwe zostaje obdarzony atrybutami bóstwa słonecznego – majestat owinięty światłem jak płaszczem, rozpostarte niebiosa

Psalm 104 jest trzecim wielkim hymnem o stworzeniu w Biblii (obok Rdz 1 i Rdz 2), a jego miejsce w kanonie jest kluczowe. Jednocześnie Hymn Echnatona pochodzi z XIV w. p.n.e., zaś Psalm datuje się na ok. V w. p.n.e. Mamy więc prawie dziewięć wieków dzielących te dwa teksty.

Skąd to pokrewieństwo?

To najgorętsze pytanie, które stawiam w tym materiale. W oparciu o badania intertekstualne czołowych biblistów i egiptologów, biorę pod lupę trzy główne hipotezy:

1. Wspólne źródło syryjskie – oba teksty mogły czerpać niezależnie od wspólnego, wcześniejszego pierwowzoru poetyckiego z obszaru Syrii lub Lewantu

2. Wpływ pośredni przez Kanaan – w czasach Echnatona Kanaan był pod kontrolą Egiptu, więc hymn mógł trafić do kananejskiej kultury religijnej, a stamtąd do tradycji Hebrajczyków

3. Wpływ bezpośredni – elementy hymnu mogły przeniknąć do tradycji ustnej Izraelitów bezpośrednio, na przykład przez niewolników uciekających z Egiptu i przenoszone przez nich wspomnienia kultury egipskiej

Żadna z tych hipotez nie jest dziś rozstrzygnięta w sposób ostateczny. To, co jest pewne, to fakt, że biblijny psalmista doskonale znał otaczającą go literaturę religijną starożytnego Bliskiego Wschodu i nie tworzył w próżni.

Co to oznacza dla wiary?

Zwracam na to szczególną uwagę: to podobieństwo nie podważa natchnienia Biblii. Pokazuje natomiast coś znacznie piękniejszego – że psalmista był twórcą na wskroś świadomym swojej epoki, który to, co w otaczającej go kulturze było prawdziwe i piękne, włączał w służbę uwielbienia Jahwe jako jedynego Stwórcy.

Egipski Hymn do Atona opisywał boga słońca. Psalm 104 używa tych samych obrazów i tej samej poetyckiej wrażliwości, by powiedzieć: „Nie Aton, nie słońce – lecz Jahwe jest Tym, który to wszystko stworzył i podtrzymuje w istnieniu.” To jest teologiczna gra w najczystszej postaci. Szczegółowe zestawienie obu tekstów omawiam krok po kroku w materiale wideo powyżej.