Największe wpadki tłumaczy Biblii

Tłumaczenie Biblii to jedno z najbardziej odpowiedzialnych i fascynujących wyzwań w historii ludzkości. Jako badacz starożytnych tekstów hebrajskich, aramejskich i greckich, widzę na co dzień, z jak ogromnymi trudnościami mierzyli się dawni i współcześni tłumacze. Ograniczony dostęp do materiałów źródłowych, brak znajomości kontekstu kulturowego czy wreszcie specyfika samych języków starożytnych – to wszystko sprawiało, że w przekładach pojawiały się błędy.

Niektóre z nich były błahe, ale inne przetrwały wieki, wywierając potężny wpływ na tradycję, teologię, a nawet na to, jak rzeźbiono i malowano biblijne postaci.

Słynne błędy św. Hieronima i Jakuba Wujka

Najlepszym przykładem tego, jak błąd tłumacza kreuje nową rzeczywistość, jest Wulgata – łaciński przekład Biblii dokonany przez św. Hieronima.

W Księdze Rodzaju (3,15) Hieronim przetłumaczył fragment jako: „Ona zmiażdży ci głowę”, odnosząc to do Maryi. Tymczasem oryginalny tekst hebrajski używa zaimka męskiego „on”, wskazując wyraźnie na potomka niewiasty (czyli Mesjasza), który pokona węża. Ten jeden błąd na wieki ukształtował katolicką mariologię i setki obrazów Matki Bożej depczącej węża.

Jeszcze zabawniejszy (choć brzemienny w skutkach) błąd znajdziemy w Księdze Wyjścia (34,29). Hieronim, czytając hebrajski tekst bez samogłosek, pomylił słowo karan (promieniować) ze słowem oznaczającym rogi. W efekcie napisał, że z twarzy schodzącego z Synaju Mojżesza wyrastały rogi! To właśnie dlatego genialny Michał Anioł wyrzeźbił Mojżesza z rogami na głowie.

Do tych łacińskich błędów nawiązywał później ks. Jakub Wujek, który opierał swój kultowy polski przekład właśnie na Wulgacie, powielając jej omyłki i dodając własne – tworząc czasem zdania nielogiczne lub kompletnie niezrozumiałe dla dzisiejszego czytelnika (np. „Winnicę nabył mój miły na rogu, synu oliwy” w Iz 5,1).

Kobieta to nie człowiek?

Błędy zdarzają się jednak i w czasach nam współczesnych. W moim wykładzie zwracam szczególną uwagę na polskie tłumaczenia, które przez niezdarność składniową doprowadziły do absurdalnego odczłowieczania kobiet.

W 1 Liście do Koryntian (7,1) greckie słowo anthropos (człowiek/mężczyzna) przetłumaczono w czterech pierwszych wydaniach Biblii Tysiąclecia jako: „Dobrze jest człowiekowi nie łączyć się z kobietą”. Brzmi to tak, jakby kobieta w ogóle nie należała do gatunku ludzkiego! Podobnie w innym wersecie napisano: „Człowiek bezżenny troszczy się o sprawy Pana… podobnie i kobieta”. Te z pozoru drobne błędy językowe podświadomie utrwalały krzywdzące stereotypy.

Mania wielkich liter

Ostatnią rzeczą, z którą staram się walczyć (również jako członek Komisji Języka Religijnego), jest nadużywanie wielkich liter w polskich Bibliach. Klasycznym przykładem jest wyrażenie „Syn Człowieczy”. W oryginale to zwykły semityzm oznaczający po prostu „człowieka”. Pisanie obu tych słów wielką literą sztucznie mistyfikuje ten prosty termin. Podobnie jest z pisaniem niemal każdego zaimka (Jego, Mu, Tobie) wielką literą, co sprawia, że współczesne przekłady i teksty teologiczne stają się ciężkie i nienaturalne w czytaniu.

Tłumaczenie Biblii to proces żywy, który wymaga ciągłej korekty i ogromnej pokory wobec tekstu źródłowego. Po więcej fascynujących przykładów zapraszam do mojego materiału wideo powyżej!