Rymanowski, prof. Majewski: Szatan w Biblii

Szatan to postać fascynująca, niejednoznaczna i budząca ogromny lęk w historii zachodniej kultury. Od wieków stanowi on centralny element dyskusji teologicznych dotyczących ostatecznej walki między dobrem a złem. Powszechne wyobrażenie o rogatym władcy piekieł jest dziś tak silnie zakorzenione, że rzadko kto zastanawia się, co na jego temat ma do powiedzenia sam oryginalny tekst Pisma Świętego.

Goszcząc w programie Bogdana Rymanowskiego, zmierzyłem się z tym kulturowym fenomenem. Z punktu widzenia biblistyki historyczny i biblijny szatan wygląda zupełnie inaczej niż na średniowiecznych obrazach, a pojęcia takie jak diabeł, kusiciel czy Lucyfer podlegały przez wieki nieustannej ewolucji.

Szatan jako pracownik w biurze Boga

Największym zaskoczeniem dla współczesnych czytelników jest rola szatana w Starym Testamencie. Nie jest on tam przedstawiany jako władca ciemności, zbuntowany upadły anioł ani tym bardziej ostateczny antagonista Boga.

W najstarszych tekstach biblijnych hebrajski termin szatan (satan) oznacza po prostu „przeciwnika” lub „oskarżyciela” i odnosi się do konkretnej, wręcz prokuratorskiej funkcji na dworze niebieskim. Szatan to wierny anioł Boga, który ma za zadanie testować i sprawdzać wiarę ludzi. Doskonałym przykładem jest tu słynna Księga Hioba – szatan działa tam wyłącznie za obopólną zgodą i na wyraźne polecenie samego Stwórcy.

Kolejnym mitem, z którym często się rozprawiam, jest postać słynnego rajskiego węża. Choć na katechezach od lat powtarza się, że był to wcielony demon, to Księga Rodzaju absolutnie nigdzie nie utożsamia go z szatanem. Biblijny autor traktuje go po prostu jako jedno z przebiegłych, dzikich zwierząt, a przypisywanie mu w pełni demonicznych cech to zabieg późniejszej, judeochrześcijańskiej teologii. Podobnie jest z imieniem Lucyfer – w starożytności oznaczało ono po prostu „niosącego światło” i odnosiło się do Gwiazdy Porannej (planety Wenus), a w niektórych wczesnych chrześcijańskich hymnach było używane jako określenie samego Jezusa.

Kiedy szatan stał się zły?

Jeśli więc w Starym Testamencie demonologia niemal nie istnieje, to skąd wzięło się dzisiejsze wyobrażenie diabła? Transformacja ta nastąpiła znacznie później – w okresie zwanym epoką Drugiej Świątyni.

Izraelici, pod wpływem kontaktów z kulturą perską i wyznawcami zoroastryzmu, zaczęli asymilować ich bardzo silny, kosmiczny dualizm (odwieczną, równorzędną walkę sił Światła z siłami Ciemności). Dopiero w Nowym Testamencie szatan (nazywany już po grecku diabolos, czyli oszczerca) przybiera dobrze znaną nam formę ostatecznego wroga ludzkości, stając się autonomicznym władcą zła.

O tym, jak rodziła się starożytna demonologia, jacy poboczni demonowie (jak Asmodeusz czy Belial) pojawiali się w apokryfach, i dlaczego ewolucja szatana tak bardzo fascynuje badaczy, opowiadam w pełnej rozmowie w materiale wideo powyżej.