Tekst dodany do Ewangelii DOPIERO w V wieku!

Perykopa o jawnogrzesznicy (J 8,1–11) to jeden z najbardziej znanych i poruszających fragmentów Nowego Testamentu. Opowieść o kobiecie oskarżonej o cudzołóstwo, której Jezus okazuje miłosierdzie, głęboko wryła się w chrześcijańską wyobraźnię. Kiedy jednak sięgam po najstarsze zachowane manuskrypty, odkrywam zaskakujący fakt: tego fragmentu tam po prostu nie ma.

Ani Papirus 66 (ok. 170 r. n.e.), ani Papirus 75 (ok. 200 r. n.e.) – najważniejsze świadectwa tekstualne II wieku – nie zawierają tej perykopy. Podobnie cztery wielkie kodeksy biblijne: Synajski, Watykański, Aleksandryjski i Efrema – żaden z nich nie przekazuje tej historii. Tekst pojawia się po raz pierwszy dopiero w Kodeksie Bezy z V wieku, co czyni go najprawdopodobniej jednym z najpóźniej włączonych fragmentów całego Nowego Testamentu.

Nieobecny u ojców Kościoła

Kolejny mocny argument, który przytaczam w analizie tego tekstu, to milczenie najstarszych Ojców Kościoła. Klemens Aleksandryjski, Orygenes czy Cyprian nie cytują tej perykopy ani słowem – co sugeruje, że po prostu jej nie znali jako fragmentu kanonicznej Ewangelii. Wybitny badacz krytyki tekstualnej Bruce Metzger podkreśla, że przed X wiekiem greccy Ojcowie Kościoła w ogóle nie komentują tego fragmentu.

Ciekawym wyjątkiem jest Dydym Ślepy z IV wieku, który wspomina o opowiadaniu o kobiecie przyłapanej na grzechu – ale w kontekście, który sugeruje raczej znajomość tradycji ustnej lub tekstu apokryficznego, nie kanonicznego fragmentu Jana.

Dlaczego tekst mógł zostać usunięty – a potem dodany?

Odpowiedź na to pytanie jest fascynująca. Już św. Augustyn sugerował, że perykopa była celowo usuwana z rękopisów z powodów moralnych – obawiano się, że historia o kobiecie, której grzech zostaje „puszczony w niepamięć”, może być interpretowana jako przyzwolenie na cudzołóstwo. Innymi słowy: tekst był zbyt miłosierny, by go zostawić bez korekty.

Paradoksalnie, ta sama logika mogła zadziałać w drugą stronę – gdy wrażliwość teologiczna przesunęła się ku podkreślaniu Bożego miłosierdzia, piękna opowieść krążąca w tradycji ustnej lub apokryficznej zyskała na wartości i trafiła do kanonicznego tekstu Jana.

Styl nie pasuje do Jana

Z perspektywy literackiej perykopa wyraźnie nie harmonizuje z resztą czwartej Ewangelii. Jezus jest tu przedstawiony raczej jako miłosierny nauczyciel – bliższy synoptycznym portretom – niż teologiczny Logos znany z Janowego prologu i reszty tej Ewangelii. Styl i tematyka, w tym motyw konfliktu z faryzeuszami próbującymi uchwycić Jezusa na słowie, są zdecydowanie bliższe Ewangelii Łukasza. Nie bez powodu różne późniejsze manuskrypty umieszczają ten fragment w różnych miejscach – zarówno w Ewangelii Jana, jak i w Ewangelii Łukasza.

Historia tej perykopy jest znakomitym świadectwem tego, jak złożony był proces formowania się kanonu Pisma Świętego i jak bardzo wczesny Kościół musiał zmagać się z napięciem między teologią, moralnością i żywą tradycją. Zapraszam do obejrzenia pełnego materiału wideo powyżej.