Przybytek czy Mieszkanie? Hebrajski termin משכן i zasada ekwiwalencji w tłumaczeniu Biblii

O czym jest tekst

Punktem wyjścia jest hebrajski termin מִשְׁכָּן (miškān), techniczne określenie pustynnego sanktuarium, przenośnej świątyni zwanej Namiotem Spotkania w tradycji kapłańskiej Pięcioksięgu. Autor przypomina, że od Biblii Wujka po większość współczesnych przekładów (Biblia Tysiąclecia, Poznańska, Warszawska, Warszawsko-Praska, Gdańska, Nowa Biblia Gdańska, Przekład Nowego Świata) ugruntowało się tradycyjne tłumaczenie „przybytek”. Na tym tle omawia nowsze próby rewizji - zwłaszcza Biblię Paulistów (która konsekwentnie wprowadza „święte mieszkanie”) oraz komentarz Janusza Lemańskiego do Księgi Wyjścia - i zadaje pytanie, który ekwiwalent lepiej oddaje sens hebrajskiego miškān.​

Czego można się dowiedzieć

Po pierwsze, artykuł przedstawia zasady ekwiwalencji w przekładzie biblijnym, odwołując się do teorii Eugene’a A. Nidy. Majewski wyjaśnia różnicę między ekwiwalencją formalną („słowo w słowo”, przekład możliwie literalny, często kosztem naturalności języka docelowego) a ekwiwalencją funkcjonalną/dynamiczną (oddanie sensu i funkcji wyrażenia w sposób naturalny dla odbiorcy, nawet przy odejściu od dosłowności). Ta rama teoretyczna służy jako narzędzie do oceny, czy w przypadku miškān lepiej pozostać przy utrwalonym tradycyjnie „przybytku”, czy raczej szukać bardziej semantycznie adekwatnego „mieszkania”.​

Po drugie, autor przeprowadza szczegółową analizę leksykalną i kontekstową terminu miškān. Pokazuje, że słowo to jest niemal „znakiem firmowym” tradycji kapłańskiej: w samym bloku Wj 25-40 pojawia się 58-59 razy, w Lb 1-10 około 30 razy, a w materiałach kapłańskich łącznie 103 razy na 139 wystąpień w całym Starym Testamencie. Wywodzi miškān z semickiego rdzenia škn („zamieszkać, spocząć, rezydować”), poświadczonego w ugaryckim, akadyjskim (maškanu - „wyznaczone miejsce”), arabskim i innych językach, oraz zestawia go z innymi formami (jak šəkīnāh) i paralelami semickimi. W świetle tej analizy pokazuje, że podstawowy sens miškān wiąże się z „mieszkaniem / miejscem zamieszkania” - czyli przestrzenią, w której Bóg „zamieszkuje” pośród swojego ludu.​

Po trzecie, Majewski argumentuje na rzecz wyboru „mieszkanie” jako bardziej adekwatnego ekwiwalentu w języku polskim, zarówno formalnie, jak i dynamicznie. Zwraca uwagę, że „przybytek” jest słowem tradycyjnym, nacechowanym i liturgicznym, ale dziś słabo rozumianym, a jego znaczenie niekoniecznie przywołuje ideę zamieszkania Boga pośród Izraela, tak ważną w tekstach kapłańskich. Natomiast „mieszkanie” wprost nawiązuje do semantyki rdzenia škn i teologii obecności: miškān to „Mieszkanie Chwały”, miejsce, gdzie Bóg postanawia zamieszkać pośród swojego ludu; w takim kierunku poszła też jego dysertacja „Mieszkanie Chwały. Teologia sanktuarium Izraela na pustyni (Wj 25-31 i 35-40)”. Autor przyznaje, że tradycja przekładowa i przyzwyczajenie czytelników przemawiają za „przybytkiem”, ale w świetle zasady ekwiwalencji i analizy tekstu argumentuje, że „mieszkanie” lepiej oddaje zarówno literalne, jak i teologiczne znaczenie miškān.​

Dlaczego warto przeczytać

Artykuł warto przeczytać, jeśli chcesz zrozumieć, jak bardzo „drobiazg” przekładowy - wybór jednego słowa - wpływa na to, jak widziane jest całe biblijne ujęcie świątyni, liturgii i obecności Boga. Tekst jest znakomitym studium przypadku zastosowania teorii przekładu (Nida, ekwiwalencja formalna i funkcjonalna) do konkretnego problemu biblijnego i pokazuje, jak filologia (analiza rdzeni, częstości, paralel semickich) przekłada się na żywą teologię (Bóg, który naprawdę „zamieszkuje” pośród swojego ludu). To lektura cenna dla tłumaczy Biblii, biblistów, katechetów i zaawansowanych czytelników Pisma: uczy, jak świadomie korzystać z różnych przekładów, rozumieć ich wybory i nie bać się pytać, czy tradycyjne słowa, takie jak „przybytek”, rzeczywiście najlepiej oddają hebrajski oryginał i jego teologiczne bogactwo.​