Przybytek czy Mieszkanie? Hebrajski termin משכן i zasada ekwiwalencji w tłumaczeniu Biblii

O czym jest tekst

Punktem wyjścia jest hebrajski termin מִשְׁכָּן (miškān), techniczne określenie pustynnego sanktuarium, przenośnej świątyni zwanej Namiotem Spotkania w tradycji kapłańskiej Pięcioksięgu. Autor przypomina, że od Biblii Wujka po większość współczesnych przekładów (Biblia Tysiąclecia, Poznańska, Warszawska, Warszawsko–Praska, Gdańska, Nowa Biblia Gdańska, Przekład Nowego Świata) ugruntowało się tradycyjne tłumaczenie „przybytek”. Na tym tle omawia nowsze próby rewizji – zwłaszcza Biblię Paulistów (która konsekwentnie wprowadza „święte mieszkanie”) oraz komentarz Janusza Lemańskiego do Księgi Wyjścia – i zadaje pytanie, który ekwiwalent lepiej oddaje sens hebrajskiego miškān.​

Czego można się dowiedzieć

Po pierwsze, artykuł przedstawia zasady ekwiwalencji w przekładzie biblijnym, odwołując się do teorii Eugene’a A. Nidy. Majewski wyjaśnia różnicę między ekwiwalencją formalną („słowo w słowo”, przekład możliwie literalny, często kosztem naturalności języka docelowego) a ekwiwalencją funkcjonalną/dynamiczną (oddanie sensu i funkcji wyrażenia w sposób naturalny dla odbiorcy, nawet przy odejściu od dosłowności). Ta rama teoretyczna służy jako narzędzie do oceny, czy w przypadku miškān lepiej pozostać przy utrwalonym tradycyjnie „przybytku”, czy raczej szukać bardziej semantycznie adekwatnego „mieszkania”.​

Po drugie, autor przeprowadza szczegółową analizę leksykalną i kontekstową terminu miškān. Pokazuje, że słowo to jest niemal „znakiem firmowym” tradycji kapłańskiej: w samym bloku Wj 25–40 pojawia się 58–59 razy, w Lb 1–10 około 30 razy, a w materiałach kapłańskich łącznie 103 razy na 139 wystąpień w całym Starym Testamencie. Wywodzi miškān z semickiego rdzenia škn („zamieszkać, spocząć, rezydować”), poświadczonego w ugaryckim, akadyjskim (maškanu – „wyznaczone miejsce”), arabskim i innych językach, oraz zestawia go z innymi formami (jak šəkīnāh) i paralelami semickimi. W świetle tej analizy pokazuje, że podstawowy sens miškān wiąże się z „mieszkaniem / miejscem zamieszkania” – czyli przestrzenią, w której Bóg „zamieszkuje” pośród swojego ludu.​

Po trzecie, Majewski argumentuje na rzecz wyboru „mieszkanie” jako bardziej adekwatnego ekwiwalentu w języku polskim, zarówno formalnie, jak i dynamicznie. Zwraca uwagę, że „przybytek” jest słowem tradycyjnym, nacechowanym i liturgicznym, ale dziś słabo rozumianym, a jego znaczenie niekoniecznie przywołuje ideę zamieszkania Boga pośród Izraela, tak ważną w tekstach kapłańskich. Natomiast „mieszkanie” wprost nawiązuje do semantyki rdzenia škn i teologii obecności: miškān to „Mieszkanie Chwały”, miejsce, gdzie Bóg postanawia zamieszkać pośród swojego ludu; w takim kierunku poszła też jego dysertacja „Mieszkanie Chwały. Teologia sanktuarium Izraela na pustyni (Wj 25–31 i 35–40)”. Autor przyznaje, że tradycja przekładowa i przyzwyczajenie czytelników przemawiają za „przybytkiem”, ale w świetle zasady ekwiwalencji i analizy tekstu argumentuje, że „mieszkanie” lepiej oddaje zarówno literalne, jak i teologiczne znaczenie miškān.​

Dlaczego warto przeczytać

Artykuł warto przeczytać, jeśli chcesz zrozumieć, jak bardzo „drobiazg” przekładowy – wybór jednego słowa – wpływa na to, jak widziane jest całe biblijne ujęcie świątyni, liturgii i obecności Boga. Tekst jest znakomitym studium przypadku zastosowania teorii przekładu (Nida, ekwiwalencja formalna i funkcjonalna) do konkretnego problemu biblijnego i pokazuje, jak filologia (analiza rdzeni, częstości, paralel semickich) przekłada się na żywą teologię (Bóg, który naprawdę „zamieszkuje” pośród swojego ludu). To lektura cenna dla tłumaczy Biblii, biblistów, katechetów i zaawansowanych czytelników Pisma: uczy, jak świadomie korzystać z różnych przekładów, rozumieć ich wybory i nie bać się pytać, czy tradycyjne słowa, takie jak „przybytek”, rzeczywiście najlepiej oddają hebrajski oryginał i jego teologiczne bogactwo.​